Bu yay (15 iyulda) Humbolt adına Berlin Universitetində küləklər şəhəri Bakıya həsr olunmuş beynəlxalq konfrans keçirildi.
Konfransın təşkilatçıları, Berlin slavyanşünasları Torben Philipp və Clemens Günther mədəniyyətlərin, imperiyaların və qitələrin kəsişində yerləşən bu böyük şəhərin fenomenini şərh etmək üçün müxtəlif ölkələrdən tədqiqatçılar dəvət etmişdilər. Bu mənada Bakı, çağdaş humanitar elmlər üçün tədqiqat obyekti kimi çox əlverişlidir. Müasir nəzəriyyələrdə Avrasiya məkanının mədəniyyəti barədə ilk olaraq ön plana sərhədlər və regionlar, xalqlar və imperiyalar arasında olan münasibətlərə aid aspektlər çıxır. Mədəniyyətlərarası münasibətlərin necə yaranması, mövcudiyyəti və çağdaş dövrdə hansı vəziyyətə gəlib çıxması mövzusunda postsovet məkanı zəngin bilik mənbəyi, Azərbaycan və onun paytaxtı Bakı isə parlaq nümunədir.
Beləliklə, elmi seminar çərçivəsində nələr barədə danışıldı və hansı konseptual düyünlərin ətrafında fənlərarası müzakirələr aparıldı? Berlin təşkilatçıları vurğulayıblar ki, Bakı, ilk növbədə, müxtəlif səpkili intensiv əlaqələrin baş verdiyi sərhəd boyu mərkəz qismində müzakirə olunur. Sivilizasiyaların və mədəniyyətlərin kəsişməsində rus-Azərbaycan, rus-İran, Azərbaycan-İran və Azərbaycan-alman əlaqələri necə qurulur? Çoxmillətli sovet konsepti, milli özünütəsdiq, dünya ədəbiyyatı və ya mədəni tərcümənin diskursu kimi formalaşdıran paradiqmalar hansı üsul ilə layihə işarələrini və daşıyıcı əsasları aşkar etməyə, işləyib hazırlamağa yardım edir? Bunların köməyilə – uzunmüddətli və bir necə nəsil tərəfindən – şəhərin özünüdərk strukturları və təsəvvür obrazları tikilmişdir.
Avrasiyanın kandarında
Səhər hesabatını (bu qəbildən olan konfranslarda ən prestijlisi) Çikaqolu gənc professor Lea Feldman oxudu. Qafqazın və Mərkəzi Asiyanın tədqiqatçısı Feldman, sözügedən əraziləri bir-neçə effektiv müasir nəzəriyyənin, marksist estetikasının, tərcümə nəzəriyyəsinə tənqidi yanaşmanın (critical translation studies) və postkolonial nəzəriyyənin köməkliyi ilə analiz edir. Feldmanın hesabatı onun yenicə işıq üzü görmüş “Avrasiyanın kandarında. Orientalizm və Qafqazda inqlabi estetika” (On the Threshold of Eurasia: Orientalism and Revolutionary Aesthetics in the Caucasus) kitabının əsasında tərtib olunub.
Amerikalı mütəxəssis, bu kitabında çoxlu misallar gətirərək, məhz inqilabi Avrasiya haqqında ideyanın rus və Azərbaycan poeziyasında və nəsrində şərq və imperiya əlehinə diskursların qarşılıqlı əlaqəsinə necə imkan yaratdığını nəzərdən keçirir. Rus və sovet “Şərqi” konsepti, siyasi, estetik və elmi ideyaların sistemi kimi, o dövrün azərbaycanlılarının mətnlərində özünü necə göstərdi? Qafqazın (və bütövlükdə sovet çevrəsi), rus və ərəb-fars sələflərindən, islam metafizikasından və marksizm və leninizm dil nəzəriyyələrindən ilhamlanaraq, yaratdığı avanqard poetika sayəsində XX əsrin başlanğıcında monumental estetik və siyasi tərəqqiyə necə həlledici təsir göstərdiyi “Avrasiyanın kandarında” elmi işində nümayiş olunur. Bakının, şərq İnternasionalının mərkəzi, “şərqə açılan pəncərə” və xüsusi kosmopolit məkan kimi rolu incəsənət əsərlərində əks olunur (məsələn, Mikayıl Rəfili “Pəncərə”, 1929). Bunu, həmçinin, erkən sovet dövründə Xalq Marifləndirmə Komissarlığının nəşr etdiyi “İncəsənət” jurnalını diqqətlə oxuyarkən də müşahidə etmək mümkündür. Sosial mənsubluğun və identikliyin “digər” formaları özünü qatlarda, sərhəd boyu zonalarda, hardasa imperiya hakimiyyətinin güclü strukturlarının içindən və millətçiliyin qüdrətindən biruzə verir.
Özününkilərin içində yadlar
Bu sətirlərin müəllifinin məruzəsi Bakının geopoetikasına həsr olunub. Bakı, bakılı emiqrantlar Aleksandr Qoldşteynin, Aleksandr İliçevskinin, Afanasi Məmmədovun və Olqa Qriznovanın mətinlərinin prizmasından necə təsvir olunub və hiss etdirilib? Rusdilli romanların qəhramanları hansı yollarla və hansı addımların köməyi ilə dəniz kənarındakı şəhəri özləri üçün yenidən kəşf edirlər? Mətinlərdə şəhərin xəritəsi hansı topoqrafik nişanların və xronotopların əsasında cızılır? Sərhədlər hardan və hansı şəkildə təyin olunur, özününkilər və yadlar arasında, mərkəzlə kənar arasında, həmçinin müxtəlif mədəni kodlar arasında? Müəlliflər və fiqurları hansı ziddiyyətlərdə oynayırlar? Burda dəbdəbə səfalətlə, təmiz natəmizlə, ikiüzlülük dürüstlüklə, müasirlik keçmişlə, Avropa Asiya ilə bir-birinə qarışır. Bu kontekstdə perspektivin mənbəyinə – “özününkilərin içində yadlara”, yəni, qəhramanların özlərinin identikliyini analiz etmək və Rusiyada və Qərbdə məşhur olan gözəl romanların müəlliflərinin tərcümeyi-halına diqqətlə nəzər salmaq maraqlı olardı.
Neft xülyası
İyul konfransının təşkilatçıları Torben Philipp və Clemens Günther’in birgə məruzələri çox maraqlı bir obraza, Neft Daşları obrazına və vizual mədəniyyətə toxundu. Şəhər tipli bu qəsəbə Bakının rəsmi hissəsini təşkil edir və Pirallahı rayonunun tərkibinə daxildir. Dünyada ilk dəniz platforması (1949-cu ildən) son dövr stalinizmin mühüm layihəsinə çevrildi və elə lap əvvəldən sovet rəssamlarını ilhamlandırdı. Son dövr stalinizm zamanından siyası “mülayimləşməyə” kimi “Neft Daşlarının təsəvvürü” necə dəyişdi? Alimlərin məruzələri, “Bakının İşıqları” bədii filminə (1950), Roman Karmenin sənədli filmlərinə və Tahir Salahovun “sərt üslublu” rəsmlərinə söykənərək, “Neft Daşlarının” antropologiyasına və topologiyasına əsaslanırdı. Burda yeni şaqulilik və üfiqilik meydana çıxır, utopiya ekrana gəlir və itaətsizlik göstərən təbiətin üzərində qələbə çalınır. Xəzərin dalğalarını ram edən yeni azərbaycanlılar, özlərini mədəni identifikasiyanın ağuşunda taparaq, öz keçmişlərinin üzərində məğrurca ucalırlar. “Neft Daşları” “başqa” Bakı təsüratı, daha yaxşı, tarixdən və adətlərdən azad olmuş Bakı təsüratı yaradır. Slavyanşünaslar, məruzəni, parlaq vizual şəbəkə ilə təchiz edib, Jeyms Bond haqqinda “Bir dünya belə azdır” (1999) Hollivud filmində “görunən” buruq platformasinin postsovet dovrundə “axirət” həyatının qısa xülasəsi ilə tamamladılar.
Bütün incəsənət növlərindən ən vacibi
Maraqlıdır ki, Bakı haqqında məruzələrin əksəriyyəti bu və ya digər dərəcədə kinematoqrafla bağlı idi. Yerli universitetdən Valentina Smirnova, Fransanın Ruan şəhərindən İbrahim İbrahimov, bəstəkar və publisist Elmir Mirzəyev sənədli və bədii filmlərin vizual obrazlarından istifadə edərək, öz mülahizələrini qururdular. Valentina Smirnovanın məruzəsi bilavasitə 1920-30-cu illər Azərbaycan filmlərində Bakının şəhər məkanı mövzusuna həsr edilmişdi. Şəhər, özü özlüyündə 1920-ci illərdə sürətlə inkişaf edən kinoda mühüm simvolik rol oynayırdı. Ekrandakı urbanizm obyektləri müasirliyin və proqresin işarəsinə çevrilir. Nyu-York, Paris, Moskva və Berlin, tamaşaçıları cəlb edirlər, eyni zamanda onları qorxudur və tovlayaraq öz küçələrinin dalanlarına salırlar. Sürətlə çar Rusiyasının ən iri sənaye və iqtisadi mərkəzlərindən birinə çevrilən Bakı da, kinoda dinamik inkişaf edən şəhər məkanıı kimi diqqətə çarpır. Azərbaycan arxivlərində çoxlu vaxt keçirən və ordan nadir kinomateriallar əldə edən Smirnova, öz məruzəsində 1920-30-cu illərdə kinematoqrafın köməkliyi ilə bolşevik idealogiyasının Bakının şəhər məkanı ilə bağlı necə təsəvvür formalaşdırması haqqında tədqiqat aparır.
Ruan universitetinin (Normand universitetləri qrupuna daxil olan) aspirantı İbrahim İbrahimov öz məruzəsində kino-din-identiklik üçbucağına toxunur. Alim, 1916-cı ildən 1956-cı ilə kimi kinematoqrafı analiz edərkən, bir-neçə aydın misal əsasında milli kinonun din və meydana gələn yeni identiklik arasında necə eyni zamanda əməkdaşlıq və münaqişə zonasına çevrildiyini göstərir. Axı Azərbaycanda kinonun yaranması milli identikliyin qurulması ilə üst-üstə düşür. Kinoteatr isə bu prosesdə “təlqinedici” məqam kimi vacib oyunçuya çevrilir. Milli identikliyin dini tərkibi çevik obrazların köməkliyi ilə məqsədyönlü şəkildə “silinir” və emal edilir. Hələ dünən, itaət və inam əlaməti sayılan yaylıq (kəlağayı), bu gün bəzək əşyasına və praktiki geyim elementinə çevrilir.
Kulturoloq və bəstəkar, Berlinin Humboldt Universitetinin Slavistika İnstitutunda çalışan Elmir Mirzəyev rejissor Vaqif Mustafayevin qısa metrajlı “Hər şey yaxşılığa doğru” (1997) filmini seminarda təqdim və təhlil etdi. Bu filmdə Bakı, Qarabağ münaqişəsi dövründə, faciəvi absurd və öldürücü sarkazmla dolu qaranlıq, müdhiş bir məkan kimi verilib. Rejissor sadə və dahiyanə süjet vasitəsiylə – əsgərlərin sink tabutda qeydiyyat ünvanı üzrə gətirdikləri, Bakı ermənisi olur – o dövr şəhər əhlinin bütün korlanmış identikliyini, soyuqluğunu və çaşqınlığını əks etdirib. Bu aləmdə reaksiyalar avtomatizm üzərində qurulub, əməllər kollektiv təhdəlşüur qoxusu verir, dillər isə iki yerə haçalanır, özü də rus dili “keçmiş ana dilinə” çevrilir. Elmir Mirzəyev, Mustafayevin kinayəli sürrealizminin sovet dövrünün simvollarını necə tərs üzünə çevirdiyini və filmin səhnələrinin, duyulmayan müharibənin nəhs ab-havasını hiss olunacaq dərəcədə ötürdüyünü göstərdi.
Mirzə Fətəli Axundovun iziylə
Yekun “axşam” məruzəsini aspirant Günay Rzayeva oxudu. Məruzə, ölkənin çox məsələdə borclu olduğu yazıçının adının müəssisələrin, institutların və kitabxanaların adlarında itib-batdığı barədədir. Niyə? – deyə məruzənin müəllifi səslənir – bəlkə ona görə ki, Axundov, yumşaq desək, kifayət qədər dindar olmayıb? Bizim dövrümüzdə isə, möminlərin hisslərinin toxunulmaz olduğu dövrdə, Axundovun qatı din əlehdarı olması, ola bilsin, vətəndaş şüurunun həmrəyliyi perspektivindən əlverişli görünməsin. Bunun yalnız ehtimal olduğunu təkid edən Rzayeva – yeri gəlmişkən, Axundov yaradıcılığının tədqiqatçısı – bəzi qrup məsələləri xüsusi qeyd edir ki, onlarsız mədəniyyətlə məşğul olmaq ənənəvi “arxiv axtarışına” çevrilərdi.
Yekunda hansı nəticələrə gəlmək olar? Birincisi, demək olar ki, praktiki olaraq, bütün məruzələrin mövzuları Bakı və bakılılar idi. İkincisi, çoxlu sayda misallar vizual mədəniyyətdən, ilk növbədə kinodan gətirilir. Çoxlu sayda nəzər nöqtəsi sovet hakimiyyətinin ilk onilliyinə toxunurdu. Böyük təsir bağışlayan əksər konseptlərin, aktual elmi diskursların üzərində qurulduğunu qeyd etmək vacibdir: postkolonial nəzəriyyənin, geopoetikanın, vizual antropologiyanın, identiklik nəzəriyyəsinin və s.
Gənc tədqiqatçılar – slavyanşünaslar, türkoloqlar, kulturoloqlar, incəsənət və memarlıq tarixçiləri – Bakı ilə sadəcə maraqlanmırlar, əksinə, yeni materiallar axtarıb tapırlar, fenomenin öyrənilməsi üçün yeni yanaşmalar işləyib hazırlayırlar, doğma, ilk baxışdan bizə çox yaxşı tanış olan yerlərə və hadisələrə yeni perspektivdən baxmaq imkanı yaradırlar. Bütün bunlar bizi sevindirməyə bilməz. Berlində keçrilən konfrans, indentiklik və mədəniyyət məsələlərinə müasir yanaşmaları daha çox vurğulayır, nəinki, hazır konseptlər təqdim edir və mühüm problemləri həll etməyə çalışırdı. Buna görə də, alman slavyanşünaslığının əsasında təşkil olunan, şəraitdən asılı olmayan, əksinə, özünün tədqiqat obyektlərində, metodlarında və nəticələrində müstəqil olan bir seminar ərsəyə gəldi.
