Bir tanışım var – olduqca savadlı, tərbiyəli, həqiqətən xoşməramlı insandır. Azca paxıllığı var, bir az da eqoistliyi, narsistliyi, amma mənimlə müqayisədə inanın, peyğəmbər övladıdır. Məşhur təyinat olan “yaxşı oğlan” – tam onun üçün biçilib.
Həkimdir, işində peşakardır, hətta peşəsinin vurğunudur. İti zəkası, geniş biliyi, kövrək qəlbi var. O qədər təriflədim ki, elə bil evsiz pişiyə sahib axtarıram. Zarafat bir yana, adam həqiqətən bir çox fəzilətləri özündə cəmləşdirmiş və bunu ən təbii şəkildə etmiş, tanıdığım nadir insanlardandır. Necə deyərlər, hər bir hicranın – əlacıdır.
Di gəl ki, AzLogos-dan zəhləsi gedir. Onun bir ətrafı var, özü kimilərdən ibarət. Onların da AzLogos-dan zəhləsi gedir. Həm AzLogos-dan, həm də, özlərinin dili ilə desək – məndən. Mən də Nəsibənin «Qaynana» obrazında oxuduğu gileyli “gör nə günlərə qalmışam, bəgənmir bu da məni” muğamatını oxuya bilərdim, amma o yaxşı oğlanı və ətrafını “bu da” ifadəsi ilə aşağılamaq istəmirəm. Əksinə çox, amma çox heyfslənirəm ki, özümü onlara bəyəndirə bilmədim. Axı onlar ağıllı, tərbiyəli, insansevər adamlardır.
Məndən niyə zəhlələri getsin axı? Bir zamanlar bu sualın cavabını çox araşdırdım, düşündüm-daşındım, ən qeyri-adi fərziyyələr də gəldi ağlıma, amma heç bir ehtimal özünü axıracan doğrultmurdu, məni qane etmirdi, ta ki bu AzLogos çıxana gədər. Nədənsə mənə olan münasibətin təbiətini, mən AzLogos-a olan münasibətdə müşahidə edə bilirəm.
Nəhayət tilsim qırıldı, “sim-sim” deyib qıfılı açdım və anladım – onların qəlbi birmənalılığa həsrətdir, səmimiyyətə susayıblar.
İnanmamaqda israrlı qəlblər
Bəşəriyyəti ağuşuna almış səmimiyyətsizlik və çoxmənalılıq, yaxşı oğlan və qızların qəlblərini cırıq-cırıq etmişdir. Onlar Azlogos-un da səmimiyyətinə inanmırlar. Deyirlər ki, AzLogos “gah nala, gah mıxa vurur”. “Azlogos ancaq öz mənfəətini düşünür” deyib, köks ötürürlər. Üzlərində elə bir məsum kədər yaranır ki, adam saçlarına sığal çəkmək istəyir. Bu həyatda onları gələn vurdu, gedən vurdu, insanlar zətən kötü, bir də AzLogos çıxdı, ürəklərinin başına ox sancdı.
Gəlin görək, bu mütərəqqi, səmimi və birmənalı adamların gözündə AzLogos-u qeyri-səmimi edən nədir? Ümumiyyətlə, bu nə səmimiyyət fetişidir belə?
Anam ədəbiyyatçıdır. Tədqiqat mövzusu – Sovetin orta dövrlər azərbaycan dramaturqlarının əsərləri olub. Mənim məktəb illərimdə doktoranturası ilə məşğul olan anam, çap maşınından ayrılmırdı, evi kitab və əlyazmalarla doldurmuşdu, kitabların əlindən bir-birimizin üzünü görmürdük. Masanın üstündə boş yer tapa bilmirdik ki, bir stəkan çayımızı içək, kolbasa-çörəyimizi yeyək. Mən də darıxırdım deyə, anamın kitabxanadan daşıyıb gətirdiyi materialları oxuyurdum. Anlasam da, anlamasam da. İllər keçdi, sovetlər dağıldı, yeni dövr başladı. Keçmişdə darıxmamaq üçün oxuduğum mətnlərdəki bəzi məqamların, müəlliflər tərəfindən (bilərək, və ya bilməyərəkdən) necə dəqiq vurğulandığına əmin oldum.
Mövzunu yenə bezdirici azsektor-russektor ziddiyyəti üzərinə gətirəcəm. Başda onu qeyd edim ki, “AzLogos-u bəyənməyən” tanışlarımın mütləq çoxluğu şərti olaraq “azsektor”a aiddir. Aralarında 2-3 dil biləni də var, amma beyin azsektor beynidir.
Anamın tədqiq elədiyi əsərlərdə bir leytmotiv var idi, sanki “səyyar süjet” kimi əsərdən-əsərə özü üçün gəzirdi – azərbaycan dilinə, ümumiyyətlə azərbaycan autentikliyinə sadiq olan sovet əyalət azərbaycanlısı ilə, “rusifikasiyaya” məruz qalmış şəhər, daha doğrusu Bakı azərbaycanlıları – respublikanın siyasi, ictimai, mədəni “elitası” – qarşı-qarşıya qoyulurdu.
Şərti və ümumiləşdirilmiş müəlliflər toplusu bu kateqoriyaları müxtəlif rənglərə boyayırdı: birincilər, hər zaman daha sadə, daha səmimi, sovet ideallarına sadiq, əməksevər, əməlisaleh, sözü üzə deyən olurdu; ikincilər isə – mürəkkəb, “ikili”, konformist, bəyan etdikləri ilə düşündükləri arasında ziddiyyətlı, sovet nomenklaturasında yer alıb öz mənfəətini güdən, çox vaxt boşboğaz, bəzən hiyləgər və hətta namərd kimi təsvir olunurdu.
Sovet Azərbaycanında, o illərdə hakim olan vəziyyət müəllifin gözündə məhz bu cür canlanırdı. Şəxsi fikrimdir, bu stereotiplər zaman-zaman özünü doğruldurdu. Ancaq bunun səbəbi heç də həmişə birincilərin ikincilər üzərindəki mənəvi üstülüyü deyildi. Səbəb, bütün bəlaların baiskarı – birincilərin sadəlövhlüyü idi. Əyalətə çox təbii xas olan birmənalılıq və sadəlövhlük.
Azsektor-un problemi ondadır ki, öz sadəlövhlüyünü, infantilliyini və birmənalılığını üstünlük (!), fəzilət (!) və səmimiyyət (!) kimi görür və bunu zorla başqalarına yeritmək istəyir. Azsektorun fəzilət, doğruluq, dürüstlük, insanlıq, səmimiyyət, etibarlılıq haqqındakı təsəvvürləri şikəstdir, yoxsa əlbəttə ki, yaxşı oğlanlar və qızlardır. Nənəm demişkən, səndən bir dənədir, iki dənə olsaydı kotana qoşardım.
Söhbəti tutmayanlar üçün vacib dəqiqləşdirmə – “azsektor”luq beyindədir, dildə yox.
Dilin can incidəndir
İşə bax! Müstəqilliyimizin artıq 30-cu ilinə yaxınlaşırıq; öz dövlətimizdə, öz dövlət dilimizi ana dili kimi istifadə edənləri xüsusi qrupda birləşdiririk. Guya birləşdirməsək, bu təbəqələşmə yox olub gedəcək? Gələcəkdə, nə vaxtsa əlbəttə yox olacaq, amma bu perspektiv təsəlli mənbəyi olmalı deyil. Hələlik onlar, öz spesifikalarına malik kateqoriyadır, mövcudluqları faktdır və əgər kimsə bu problematikanın ciddi təhlili ilə məşğul olmaq istəyirsə, cəmiyyətə xoş gəlməmək kimi qorxusu olmamalıdır. Problemlər haqda danışmaq lazımdır.
Azərbaycandilli mütərəqqi, təhsilə can atan gənclik, sovet vaxtı da, bu gün də, əldə etdiyi geniş və çoxşahəli biliklərə baxmayaraq, sadəlövh qalmaqda və bunun adını fəzilət, səmimiyyət qoymaqda davam edir. Mövcud olan bütün siyasi-icimai təlimləri, ideologiyaları dərin təhlil edirlər, qəbul edirlər, qızğın müzakirə və mübahisələr aparırlar, lakin bir-birlərindən nə qədər fərqli düşünsələr də, sadəlövhlükdə birləşir, hər şeyə “ağ-qara” bölgüsü ilə yanaşırlar. İnandıqlarına ürəkdən inanır, inanmadıqlarını var-gücləri ilə inkar edirlər.
Radikaldılar – liberalı da, millətçisi də, sağı da, solu da. Rəngarəngliyi qəbul edə bilmirlər. Qəbul etsələr belə – ancaq fundamental rəngləri görürlər, çalarları görməzlikdən gəlirlər. Qırmızı qırmızıdır, göy-gödür, sarı-sarıdır – bitdi. Qırmızı – narıncıya, göy – yaşıla çala bilməz, vəssalam.
Bilik, insanı bir çox şeyin nisbi olduğu fikrinə gətirib çıxarmırsa bilik yox, zibildir. Tarixi, iqtisadi, siyasi, mədəni araşdırmalar insanı həyata fəlsəfi nöqteyi-nəzərdən baxmağa vadar etmirsə, heyf o zəhmətə. Yoxsa, başa düşərdin ki, dünyamız radikal deyil. Əqidələr, baxışlar arasında sökülməz sərhədlər çəkmək, ən yumşaq ifadə ilə desək – sadəlövhlükdür. Amma bizim mütərəqqi gənclik bunu anlamır. Anlayanları da qeyri-səmimilikdə, konformizmdə, mənfəət hərisliyində ittiham edir. AzLogos-u ittiham etdikləri kimi. Sovetlərin azərbaycandilli kollektiv yazıçısının “şəhərləşmiş” və “ruslaşmış” təbəqəni ittiham etməsi kimi.
Halbuki məsələ rus, inglilis və ya azərbaycandilli olmaqda deyil. Hal-hazırda cəmiyyətimizdə ən geriçi fikir daşıyıcıları olanlar arasında “naftalin” qoxulu “sovet rusdilliləri” təbəqəsi də var, sayları da az deyil.
Məsələ, əyalət radikallığından azad olmaqdır. Həyatı bir tonda yox, onu ən zərif çalarlarında da, görə bilməkdir.
AzLogos məhz belə bir yanaşmanın platformasıdır. Burada “davam edir 37”, “qaniçən rejim”, “mənfur qonşular”, “bəyçilik”, “yapçılıq”, “qərbçilik”, “dinçilik”, “elmçilik”, “saakaşviliçilik”, “ərdoğançılıq” və s. kimi bayağı ştamplara yer olmayacaq. Platformadan heç bir birmənalılıq gözləməyin. Əyalət təfəkküründən azad olmaq mümkündür, platforma buna inanır. Sizin üçün ülvi olsalar belə, radikal inanclarınıza sığal çəkmək niyyəti yoxdur. “Şəri birmənalı şər, xeyiri birmənalı xeyir” adlandırmaq, yalnız romantik kitablarda mənəvi üstünlük meyarıdır. Real həyatda isə şərin də, xeyirin də min çaları var. Bunu bilən, qəbul edən və həyatını bu reallığın üzərində quran isə daha müdrikdir, daim bir addım irəlidədir.
Mütərəqqi gəncliyimiz yazını bir daha, əvvəldən oxusun.
