Pandemiya ilə əlaqədar olaraq bütün dünyada işlər və müxtəlif xidmətlər artıq onlayn rejimə köçürülüb. Azərbaycan hökuməti də bu tendensiyalardan kənarda qalmayaraq online-hökumət adlı xidmətlər paketini əhaliyə təqdim edib.
Ənənəvi olaraq bizdə bütün yeniliklər qadağalarla bağlıdır. Ona görə də, əvvəlcə bu paket icazə sistemində tətbiq olundu. Sonradan əhali də yada düşdü və tədricən, bir çox dövlət qurumlarına bu platforma üzərindən onlayn xidmət göstərilməsi təklif edildi.
Əslində, karantin başlayandan mən, demək olar ki, yalnız özəl sektorun təqdim etdiyi onlayn-xidmətlərdən yararlanıram. Bura ictimai iaşə müəssisələrindən qidanın çatdırılması, bank xidmətləri və s. aiddir. Düzdür, təcrübə çox da müsbət deyil, məsələn Kapital Bankdan yeni kart sifariş vermək istəyəndə məlum oldu ki, mən bir çox yerlərə şəxsən getməliyəm. Evdə oturub kart sifariş vermək mənim vəziyyətimdə mümkün deyil. Amma müsbət təcrübələr də var idi. Ona görə, düşünürdüm ki, əgər özəl sektor xidmətləri onlayn rejimdə belə tez həyata keçirməyə başladısa, hər halda dövlətdə bir problem olmaz. Amma sən saydığını say…
Mən sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olduğuma görə vaxtilə ASAN İmza almışdım. Amma hesabatlarımı ənənəvi üsulla göndərəndə ASAN İmzaya ehtiyac qalmırdı və müvafiq olaraq ondan istifadə etmirdim. Karantin dövrü ASAN İmzanı mənim üçün yenidən aktuallaşdıranda məlum oldu ki, nömrəm ləğv edilib. Əlbəttə ki, bununla bağlı, müvafiq xidmət təminatçısına müraciət etdim (yəni mobil şəbəkə şirkətinə). Onlar nömrəmi bərpa etdilər, amma xəbər verdilər ki, ASAN İmza sertifikatımı yeniləməliyəm. “Nömrə və onun sahibi dəyişmirsə, sertifikat nə üçün dəyişməlidir” sualına məntiqli izah tapa bilmədim və bürokratiya sistemində yaşadığımıza görə razılaşmalı oldum.
Sıravi vətəndaş kimi dərhal ASAN Xidmətin saytına müraciət etdim. Saytda vaxtilə istifadə etdiyim onlayn-növbə bölməsinə keçdim. Yadımdadır, bir zamanlar bu bölmədən istifadə edən yeganə müştəri, demək olar ki, mən idim (ən azından, ofisə getdiyim gün). Lakin görünür indi hamı belə etməyə məcbur olub. Bölmədə, qarşıdan gələn həftənin müxtəlif gün və saatları təklif edilsə də, özümə bir gün və saat seçə bilmədim. Heç təsəvvür etməzdim ki, bizdə insanlar bir həftə öncədən onlayn-növbəyə dururlar. Sonradan öyrəndim ki, ASAN Xidmətdə onlayn-növbə tutmaq üçün səhər saat 6-6.30-da sayta daxil olmaq lazımdır, çünki yalnız o saatlarda nəsə tapmaq olar. Elə çıxır ki, məndən başqa bütün vətəndaşlar səhər saat 6-da oyanır. Onlayn-növbəyə durmaq üçün müəyyən bir vaxtda oyanmaq lazımdırsa, bunun harası onlayn oldu?
Digər tərəfdən mənim ikinci variantım da var idi – İqtidsadiyyat nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin xidmət mərkəzləri. Müvafiq xidmət mərkəzləri üçün də onlayn-növbə sistemi yaradılıb. Amma sistem mənə yalnız iki gün qabağa növbə götürməyi təklif edirdi, və əlbəttə ki, bütün yerlər artıq tutulmuşdu. Bir maraqlı məqam daha: “195” xidmətinə zəng vurub növbə tutmaq üçün müraciət edəndə bəlli oldu ki, 2 gün qabağa yer var. Saytın məlumatına görə isə yer yox idi. Beş dəqiqə gözlədikdən sonra, mən, “onlayn” növbəni telefon zəngi ilə razılaşdıra bildim.
Nəhayət, əvvəlcədən növbə tuta bildiyimə görə sevindim. Bu, o deməkdir ki, sadəcə ofisə gedəcəyəm və dərhal bütün məsələlərim həll olunacaq. Adətən, uzun müddət gözləməli olurdum (gözləməyi də çox sevmirəm). Amma bizim təxəyyülümüz və Vergi Xidməti bir-birini başa düşmədilər.
Avqustun 4-ü saat 12-də evdən çıxıb Nərimanov-2 Xidmət mərkəzinə üz tutdum. Növbəmin vaxtı 12.48 idi, amma telefonda məndən 10 dəqiqə tez gəlməyimi xahiş etmişdilər. Mən də punktual insan kimi 12.28-də gəldim. Vergi Xidmətinə yaxınlaşanda artıq nəsə hiss etmişdim. Xidmət mərkəzinin qapısının yanında insanlar toplaşmışdı və “Sistem işləmir” deyə danışırdılar. Fikirləşdim ki, əlbət, Azərbaycandakı iqtisadi sistemi nəzərdə tuturlar.
Yaxınlaşan kimi qapını açdım və içəri keçməyə cəhd edəndə içəridən faktiki olaraq “administrator” vəzifəsini daşıyan işçi “küçədə növbədə dayanın” dedi. Mən təəccübləndim:
– Mənim artıq növbəm var.
– Saat neçəyə?
– 12.48-ə.
– Müəllim, bir az gözləyin, sizi də çağıracağıq.
Fikirləşdim ki, tez gəlmişəm, ona görə, bir az gözləmək olar. Küçədə dayanan insanlarla söhbət eləyəndə məlum oldu ki, 12.35 olmasına baxmayaq, növbəsi saat 12.00 olan şəxslər hələ də gözləyirlər. Bu, artıq məni onlayn növbə sisteminə şübhə ilə yanaşmağa vadar etdi. Amma bütün gələnlərə deyilirdi ki, onlayn növbə götürün, sonra gəlin. Maraqlıdır ki, qapının yanında kağızda onlayn növbə götürmək üçün link də göstərilmişdi. Yəqin, düşünüblər ki, insanlar bu linki yadda saxlayıb özləri sonradan yaza bilərlər.
Vaxt 12.48-i göstərirdi və hələ də məni qəbul edən yox idi.
Birdən birə vergi işçilərindən biri çıxıb elan etdi:
– Növbəsi saat 10-11 arası olan kim var?
– Başa düşmədim, bəs 12.48?
– Müəllim, saat 12-ə kimi sistem işləmirdi. Ona görə insanlar səhərdən qalıblar.
Hardasa 3-4 nəfər otağa daxil oldu. Daxil olmazdan əvvəl ad-familiyaları kağızda olan siyahıya əsasən yoxlanılırdı. Necə deyərlər, “kağız üzərində onlayn-növbə” sistemi idi. Məlum oldu ki, sistem artıq bir neçə saatdır işləmir deyə, Vergi xidməti sadəcə insanları yola verirmiş. Ümumiyyətlə, vergi işçilərinin dilindən “sistem işləmir” sözləri çox intensiv eşidilir. Bir az da belə davam etsəydi, artıq özümü Vergi Xidmətində yox, hansısa müxalif cameədə təsəvvür edəcəkdim.
Axırda gözləməkdən bezib birbaşa içəri daxil oldum və:
– Görmürsünüz ki, səhərdən gəlib gözləyən nə qədər insan var? – qınağı ilə üzləşdim.
– Və?
– Biz onlara da xidmət göstərməliyik axı.
– Mənə nə dəxli var? Mən vaxtında gəlmişəm və o vaxtı seçməyim də boşuna deyil.
– Amma küçədə gözləyin də, içəri boşalan kimi mən sizi çağıracam.
– Çox sağ olun, amma mən burada, içəridə gözləyəcəm.
– Belə olmaz! İçəridə 5 nəfərdən çox insanın olmasına icazə verilmir (haşiyə çıxaraq deyə bilərəm ki, içəridə 7 vergi işçisi və müəyyən sosial məsafə gözləyərək oturan 10 müştəri var idi).
– Onun bura nə aiddiyyatı? Guya küçədə sosial məsafəyə riayət etməyə imkan var? Mən burada gözləyəcəm.
Nəticədə bir dəqiqədən sonra qapıdakı əməkdaş hansısa siyahıda mənim soyadımın qarşısına “+” işarəsi qoyaraq “Aparatdan növbə götürün”, – dedi.
Çox gülməli bir vəziyyət idi. Bir dəfə onlayn-növbəyə yazılsam da, indi ikinci dəfə növbə götürürdüm. Bir dəfə küçədə növbədə dayanmışdım, indi də içəridə növbə gözləyirdim. Xidmət mərkəzinə saat 12.38-ə dəvət olunmağıma baxmayaraq, içəridəki növbə kağızında 13.08 yazılmışdı.
Fikirləşdim ki, yəqin, burada çox gözləmərəm. Amma məlum oldu ki, 14 masadan yalnız 7-i işləyir. Onlardan biri də nahara getmişdi. Yəni karantin və pandemiya vaxtı daha tez işləyib daha sürətli xidmət göstərmək yerinə, burada başqa yanaşma tətbiq olunurdu: daha az işçi, daha uzun xidmət vaxtı və s.
Nəticədə 12.28-də gəlməyimə baxmayaraq, xidmət masasına yalnız 13.32-də yaxınlaşa bildim. Düzdür, mənə təqdim edilən xidmət nisbətən qısa zaman almalıydı. Amma digər işçilər heç də məsələni tez həll etməyə həvəsli görünmürdülər. Maraqlıdır ki, xidmətlər də formallıq xətrinə göstərilir. Mənə, printerdə çap olunmuş ASAN İmza seritifikatını verdilər. Müvafiq sertifikatı normalda onlayn göndərmək də mümkündür. Ümumiyyətlə, bütün xidmətləri onlayn etmək mümkün idi. Amma bunun yerinə bizi Xidmət mərkəzlərinə gəlməyə məcbur edirlər.
Uzun sözün qısası, printerin kartrici bitdiyinə görə, mənə ASAN İmza seritikfatına oxşayan, hərfləri güclə seçilən bir kağız verdilər (kağızda yalnız mənim və işçinin imzaları seçilirdi. Qalan məlumatlar tərəflər üçün sirr olaraq qaldı.) Bu kağız kimə və nəyə lazımdır – bəlli deyil. Yeri gəlmişkən, Vergi Xidməti də nəyə görəsə bu kağızları ayrı qovluğa yığıb saxlayır. XXI əsrdə kağız formatında saxlanılan sənədlər kimə lazım olacaq?
Beləliklə, 12.28-də onlayn növbə ilə gəlib, ən azı, üstəgəl, iki real növbədə dayanıb, yalnız 13.32-də xidmət alıb çıxdım. Deyilənə görə, bəxtim gətirib. Digər onlayn-növbələr bundan da uzun olur. Və bizi bunların islahat olduğuna inandırmaq istəyirlər. Ancaq nəyin və necə islahatıdır – izah edən yoxdur.
