Vicdan adətən subyektivliklə, ədalət isə obyektivliklə xarakterizə olunur. Bu fərqləndirmə göstərir ki, vicdanın mahiyyəti gündəlik həyatın sərhədləri içerisində fəaliyət göstərən bir qərar vermə mexanizmi kimi qiymətləndirilir, ədalət isə siyasi və hüquqi qərarvermə səviyyəsində öz əksini tapır. İlk baxışdan bu təsnifat problemli görünməsə də, dərin fəlsəfi, eləcə də siyasi-ictimai problemlər yaradır. Bu problemlərin təhlilinə başlamazdan əvvəl vicdan və ədalət anlayışlarının qəbul olunmuş ümumi təriflərinə qısaca nəzər yetirək.
Vicdan, insanın müəyyən bir vəziyyətdə əxlaqi baxımdan nəyin düzgün və ya yanlış olduğunu qiymətləndirməsinə imkan verən daxili bir mühakimə mexanizmidir. Şəxs öz daxilində bu mühakiməni aparır və buna uyğun davranır. Bu, fərdin, xarici referans nöqtəsinə ehtiyac duymadan davranışını qiymətləndirməsinə şərait yaradır və onun etik dəyərlərinə əsaslanaraq düzgün olanı etmək istəyini ifadə edir. Vicdanın əsas elementi subyektivlikdir.
Ədalət isə, şəxsi hisslərdən və fərdi vicdandan daha çox, ictimai normalara, qanunlara və ümumbəşəri etik prinsiplərə əsaslanır. Ədalət hər kəsə bərabər və qərəzsiz yanaşmanı, obyektiv nəticə əldə etməyi hədəfləyir. Buna görə də, ədalət subyektiv şəxsi hisslərdən asılı olmur. Eyni vəziyyətdə, eyni qaydaların və normaların hər kəs üçün keçərli olmasını müdafiə edir. Obyektivlik ədalətin əsas elementidir.
Məhz bu təriflərə əsasən, ədalət vicdanlı olmağa, vicdanlı olmaq isə ədalətli olmağa əksər hallarda maneə yaradır. Lakin bəzi istisnalar da mövcuddur. Məsələn, vaxtilə həyat yoldaşının xəyanəti ilə üzləşmiş bir hakim, məhkəmə zalında qərar verərkən, xəyanət nəticəsində həyat yoldaşını qətlə yetirmiş bir cinayətkara qanun çərçivəsində müəyyən güzəştlər edə bilər. Ancaq həmin hakim cinayətkarı birbaşa məhkəmə zalından azad edə bilməz, çünki ədalət mexanizmi hakimin subyektiv his və düşüncələrinə sərhəd qoyur. “Qeyrət” prizmasından baxan sıravi insanlar isə öz vicdan mühakimələri əsasında cinayətkarın dərhal azad edilməsini tələb edə bilərlər. Bu halda vicdan, ədalətin təmin olunmadığı hissini doğurur. Məhz belə istisna hallarında vicdan ilə ədalətin ziddiyyət təşkil etdiyini açıq şəkildə görmək mümkündür.
Deməli, ədalət dövlət qurumlarına, şirkət, partiya və ya xüsusi orqan rəhbərlərinə aid olan bir fəzilət simvolu kimi çıxış edir, vicdan isə sadə insanların gündəlik həyatında ali bir dəyər olaraq qalır. Yəni ədalət yuxarı, idarə edən qruplara, vicdan isə aşağı, idarə olunan qruplara məxsusdur. Bu səbəbdən ədalətsizliklə üzləşən aşağı təbəqələr dövlət rəhbərlərini, müəssisə və ya səlahiyyətli orqanları vicdana səsləyərək “bir az vicdanınız olsun” deyə müraciət edirlər.
Bəs bu mövzuda fəlsəfi, ictimai və siyasi problem nədən ibarətdir? Problem məhz bundan ibarətdir: Azərbaycanda, xalqı vicdanlı olmağa, idarə edən qrupları isə ədalətli olmağa çağıran şüarlar, əslində, xalqı birbaşa ədalətdən uzaqlaşdırır. Necə? Cavab çox sadədir. Vicdan irrasionallıq, ədalət isə rasionallıq prinsipi ilə işlədiyi üçün ədalət duyğusundan uzaqlaşan bir xalqın bütün dəyərləri tədricən çürüməyə məhkumdur. O zaman belə bir sual yaranır: Vicdan niyə irrasionallıq, ədalət isə rasionallıq kimi qiymətləndirilir? Cavab yenə sadədir: Vicdanın funksiyası olan doğru və yanlışın fərqləndirilməsi əksər hallarda şəxsin uşaqlıqdan aldığı tərbiyə, təcrübə və ictimai normalar əsasında formalaşır. Bu prosesdə şüuraltı, şəxsin topladığı məlumatları yığır. Şüuraltında toplanan etik, əxlaqi və digər dəyərlər şəxsin özünü idarə etməsində mühüm rol oynayır. Bu halda insan fərqində olmadan, şüuraltına yığılan məlumatlar əsasında yönəldilən bir vicdanla hərəkət edir. Buna görə insanlar bəzən bir davranışın niyə doğru və ya yanlış olduğunu şüurlu şəkildə izah edə bilməsələr də, qeyri-şüuri və qeyri-iradi mühakimələrinə sadiq qalırlar. Vicdanın mahiyyəti irrasionallıqdır.
Lakin ədalət prizmasından məsələyə yanaşdıqda, qərar vermə prosesi qeyri-şüuri və qeyri-iradi şəkildə idarə edilə bilməz. Bunun səbəbi odur ki, hər bir halda, qərar qəbul edilməzdən əvvəl bütün müvafiq məlumatlar və sübutlar toplanmalı və diqqətlə təhlil edilməlidir. Bu məlumatlar əsasında vəziyyət obyektiv və hərtərəfli qiymətləndirilməlidir. Nəticədə, şüuraltı arxa plana ötürülür, şüur isə ön plana çıxarılır. Əgər ədalət konkret məlumatlara və sübutlara əsaslanırsa, önyarğılardan və şəxsi inanclardan daha çox obyektiv bilgilərə əsaslanırsa, deməli, ədalət, məntiq və rasionallıq üzərində qurulmuşdur. Ədalətin mahiyyəti rasionallıqdır.
Əgər ədalət problem həlli və qərarvermə ilə sıx əlaqəli bir prosesdirsə və bu proses minimum rasionallıq tələb edirsə, nəyə görə ədalət yalnız yuxarı təbəqənin dəyəri olmalıdır? Məgər yalnız idarə edən qruplar mürəkkəb problemləri həll etməyə çalışır və yalnız onlar təsirli strategiyalar hazırlamaq üzərində düşünürlər? Məgər həm fərdi, həm də ictimai səviyyədə daha yaxşı nəticələr əldə etmək istəyən sıravi insanlar dostluq, yoldaşlıq, ailə və qohumluq əlaqələrində, ədalətə ehtiyac duymurlar? Məhz bu səbəbdən, ədalət anlayışını siyasi və hüquqi kontekstdən çıxarıb, onu ictimailəşdirmək və cəmiyyətin ümumi dəyərinə çevirmək vacib və təxirəsalınmaz bir vəzifədir.
Hazırda sosial medianın təsiri altında qalmış xalqın düşünməli olduğu əsas məsələ budur: Gündəlik həyatda üzləşdiyimiz mürəkkəb məsələləri qeyri-şüuri və qeyri-iradi olan vicdana həvalə edəcəyik, yoxsa ədalətə?
Məmməd Əsgərov
