«Paris sindromu»-ndan məlumatlı olanlar bilir. Olmayanlar üçün qeyd edim ki, «Paris sindromu» – Fransanı ziyarət edən turistlərdə, xüsusilə yaponlarda qeydə alınan psixi pozuntudur. İlk dəfə 1986-cı ildə Fransada çalışan yapon psixiatrı Hiroaki Ota tərəfindən müəyyən edilmişdir. Mahiyyətcə Stendal və Yerusəlim sindromuna yaxındır. Pozuntunun yaranmasında əsas səbəb Parisi ziyarət edənlərdə şəhər ilə bağlı böyük gözləntilərin boşa çıxmasıdır.
Universitetə daxil olan hər bir azərbaycanlı tələbənin də, təhsil alacağı müəssisə ilə bağlı böyük ümidləri olur. Azərbaycanlı tələbə universitet həyatını Qərbin film və seriallarında izlədiyi kimi təsəvvür edir, həyəcanlanır. Ta ki, universitetdə öz ixtisasına aid olmayan fənni tədris edən 70 yaşlı müəllimlə tanışlığa qədər…
Orta təhsil illərində əyalət təfəkkürlü despotların əlində əsir-yesir qalan gənc adam, daha sonra sovet bürokratiyasının, tiraniyanın tən mərkəzinə düşür. Geriyə yol yoxdur – qarşıda onu azı dörd il boyunca şəxsiyyətini, mənliyini alçaldacaq, içindəki fərdi boğacaq iyrənc bir sistem gözləyir. Orta məktəbdən heç nəyi ilə fərqlənməyən «dur dərs danış», «qayıb yazıb bayıra ataram səni» kimi azərbaycansayağı idiotizmlər. Bu, ölkədə yeganə universitet modelidir. Bu yol, bizim yolumuzdur.
Yazını qələmə almamışdan əvvəl, ali təhsil həyatımdan yaddaşımda qalan səhifələri, hadisələri, müəllimləri xatırlamağa çalışdım. Açıq deyim ki, akademik azadlığın nə mənaya gəldiyini bilən; tərəqqidən və elmdən anlayışı olan bircə müəllim xatırlaya bilmədim. Vurun öldürün məni – xatırlaya bilmədim. Zorla deyil ki…
Bunun yerinə əcaib düşüncəli bir neçəsini isə xatırladım. Heç bir bədii priyoma əl atmadan, mübaliğə etmədən yadımda qalan bir «akademizm fədaisi» haqda danışmaq istəyirəm.
Sözün düzü, ilk vaxtlar o, hətta məndə universitetlə bağlı ümidlər yaratmışdı. İlk gündən Marx, Engels, Lenin haqda pafosla danışmağa başlamışdı. Yalnız danışırdı, hər hansı müzakirədən, fikir mübadiləsindən söhbət gedə bilməzdi. Onun dediklərini qanun kimi qəbul edib, razılıq əlaməti olaraq başımızı yelləməliydik. Sosialist müəllim tələbələri alçaltmaqdan xüsusi həzz alırdı. Bütün bunlara baxmayaraq, nəsə öyrənərəm deyə, onun dərslərinə həvəslə gəlib dinləyirdim.
Bir gün, sosialist müəllim belə bir ifadə işlətdi:
«Hollandiyanın dövlət siyasəti tərbiyəsizlik, əxlaqsızlıq üzərində bərqərar olub! Liberalizmin məqsədi cəmiyyətləri, fərdləri geyləşdirmək, fahişələşdirməkdir» (birdən elə bilərsiniz artırıb-eləyirəm, and olsun əziz canıma, belə də demişdi).
Mühazirə demirdi, eqosuna sığallar çəkirdi, sinif onun üçün despotluğunu həyata keçirdiyi meydan idi. Resursu da kifayət qədərdi – məsələn, semestr sonuna qədər dərsə buraxmaya, dekanlığa şikayət edə, tələbəni fəndən kəsə bilərdi. Müəllimlər isə hər zaman haqlıdır çünki, onlar eyni zamanda ağsaqqaldır. Ağsaqqala qarşı çıxmaq ağır günahlardandır. Allahsız yerdə otur, ağsaqqalsız yerdə oturma. Akademizmlə yaxından-uzaqdan əlaqəsi olmayan bir atmosfer və onun içində mənasız, narahat, savadsız bir adam sənə dərs deyir. Formulirovka-ya fikir verin: «Dövlətçiliyin keşiyində duran ağsaqqal bir müəllimə qarşı gəlməklə anarxiya(!) çıxarmağa cəhd edir.»
Üniversitet adlanan bu absurdistan içində sosial aktivliyin necəliyindən danışsaq… Əminəm, bilirsiniz, ən azından təsəvvür edirsiniz. Azərbaycan universiteti analitik-tənqidi düşəncəyə malik, dəyərlərini sorğulaya bilən, gələcəyi aydın təsəvvür edən gənclərin yetişməsində maraqlı deyil. Azərbaycan universiteti gəncləri kostyumda – cismən cavan, ruhən qoca görmək istəyir. Azərbaycan universiteti rəhbərliyə xoş görünmək üçün, universitetin mənfilərini dilə gətirməyən, tərifdən başqa opsiya tanımayan yaltaqlar yetişdirir.
Tələbələrin sosial həyatı “Tələbə Gənclər Təşkilatı”, “Tələbə Həmkarlar İttifaqı” kimi sovet bürokratiyasının yadigarlarına əmanətdir. Bu təşkilatlara isə müstəsna olaraq, təsvir etdiyim kostyumlu adamlar rəhbərlik edir və tələbənin itaətdən başqa seçimi yoxdur. Etiraz edənlərə çox mədəniyyətsiz tərzdə, səviyyəsiz ifadələrlə hücum edirlər. Adlarını «dövlətçi» qoyan bu adamlar nəzarətçi təşkilatlarda vəzifə tutub başqalarını əzmək, alçaltmaq imkanı əldə eləmək üçün, bir-birlərinin başını dişləyərək yarışırlar.
Madam ki, deyirlər islahat eləyirik, çox xahiş edirəm akademik təhsilə də bir gün ağlasınlar. Əslində, məntiqlə Azərbaycandakı ali təhsil səviyyəsi reallığında kadr islahatlarından danışmaq mümkün olmamalı idi. Əgər kadr islahatları universitet illərimdə əyani müşahidə elədiyim resurs hesabına həyata keçiriləcəksə, «we’re screwed», bizim dildə – vəziyyət ağırdı.
«Sovet bürokratiyası yadigarı» olmayan və kostyumlu yaltaq yetişdirməyən istisnalar yoxdurmu? Varsa belə, proletar çoxluq üçün vəziyyətin adı tragediya olaraq qalır.
