Ədəbiyyatda obrazlar necə yaranır? Mənim obrazlarım, uzun müşahidələr və diktofona danışdığım qeydlərin nəticəsi kimi meydana çıxır. Hər romanda bir, maksimum iki əsas obrazı bütünlüklə açmağa çalışıram. Bundan çoxuna səbrim çatmır, kosmik kommunikasiyalar əsrində bu, darıxdırıcı işdir. Turgenevsayağı, əsərdəki bütün personajların üzünü astarına çevirmək indi dəbdə deyil.
Mən onu qaradinməz, narahat və həddindən artıq tənha insan kimi təsvir eləmişdim. Biz zəhlətökən, popsalaşmış “maska” sözündən istifadə eləməyəcəyik, yalnız “obraz”la kifayətlənəcəyik. Bütün bənzərliklər təsadüfdür.
“İmic – süni, məqsədyönlü obrazdır” tərifi, bizim personajımıza tamamilə uyğun gəlir və vurğu “süni” sözünün üzərindədir. Personajımız – yaxşı insandır, bu sözün ən pis mənasında belədir. Oşonun dediyi kimi: “Yaxşı insan, sona qədər dərk olunmayıb”. Aydın, tam mənzərə yaratmaqdan ötrü güclü dramaturgiya tələb olunur.
Nə olsun ki, dərk olunmayıb? Ona aid edilən “ən pis mənada” ifadəsinə necə bəraət qazandırmaq olar?
Yaxşı insan obrazı onun üçün ziddiyyətli gerçəkliyə qarşı panaseyadır. Bu obraz ona arxayınlıq hissi, cəsarət verir, özünü dəyərləndirməsinə müsbət təsir edir. O, səmimi insan deyil, o, yaxşı insandır və faciəsi də bundadır. Düzdür, səmimiyyətin anlamı haqqında uzun-uzadı mübahisə eləmək olar, amma biz indi bu barədə danışmırıq. O, elə yaxşıdır ki, daxilində basdırılmış iyrənc məziyyətləri, az qala, bayıra fışqırmaq üzrədir. O, içindəki iyrəncliyi basdırmağını fədakarlıq sayır, buna görə də, özünə qarşı böyük diqqət, hörmət, ehtiram göstərilməsini tələb eləyir.
O, hətta ailəsinin, dost-tanışlarının əhatəsində olanda belə yalqızdır. Daima yeni dinləyicilər axtarışındadır və köhnə tanışları üçün sirli bir tərəfinin qalmaması – hamı çoxdan hər şeyi bilir – onun qətiyyən xoşuna gəlmir. Ətrafındakı insanların hamısı onun, lazımlılıq hissinə çatmasına yardım edən sosial bəzək rolunu oynayır. Bu onun üçün vacibdir.
Avstriyalı Viktor Frankl hesab eləyir ki, mənasız həyat, tədricən, həzzə can atan dağıdıcı meylə çevrilir. Bizim personajımız, dilindən heç düşməyən total, patoloji yalandan həzz duyur. O, insanlara yalanlar danışanda, əzbərdən aforizmlər söyləyəndə, mənəvi mürid, əxlaq etalonu rolu oynayanda dinləyicilərindən mənəvi qida alır. Müdrik təsir bağışlamaq onun üçün həyati-vacib məsələdir. Onun, narahat insanlara xas temperamenti açıq-aşkar bir şeyi – gerçək alicənablıq və təmənnasızlığın hər zaman görünməz qalmalı olduğunu görməsinə əngəl yaradır. Nümayişkəranə xeyirxahlıq ictimai yerdə sekslə məşğul olmaq qədər tabudur.
Möhtərəm, narahat insan yalnız bir məqsədlə xeyirxah əməllər edir – bundan mümkün qədər çox insan xəbər tutsun deyə. Onun, “sağ əlin elədiyini sol əl bilməməlidir” məsəlindən çox xoşu gəlir. Bu, səxavətin zirvəsi, ləyaqətin kulminasiyasıdır. O, ehtiyacı olanlara qarşılıqsız kömək eləyən filantrop, altruist obrazını öz üzərində sınayır. Bu rol onun xoşuna gəlir, amma eyni zamanda hər kəsin, xeyirxah əməllərindən xəbər tutması onun üçün çox vacibdir, zəruridir. Bəs necə olsun, bu dilemmanı necə çözsün?
Narahat insan xəbəri ötürmək üçün hər yola əl atır, xeyriyyə sahəsində elədiyi qəhrəmanlıqlar haqqında mübaliğəli xəbərlər yayır, daima vurnuxur, hövsələsizdir. Yarımçıqlıq, eyham duyğusu onu heç vaxt tərk eləmir. Yeri gəlmişkən, bu da obrazdır. Onun, sosial şəbəkələrdəki paylaşımları nida işarələri və üçnöqtələrlə zəngin olur, məsələn, “Mənim hələ sizə deyəcək çox sözüm var…” kimi.
Müdriklik, fenomenal beyin, savad, bilgi… O, bütün bu keyfiyyətləri öz ünvanına yazır və bir damcı da vicdan əzabı çəkmir. Evdə iki yüzə yaxın kitabı var, amma, demək olar ki, heç birini oxumayıb. Kitablar aksessuar, interyerin bir detalı rolunu oynayır, hərçənd möhtərəm insan onları vərəqləməyə, hərəsindən bir neçə iqtibası yaddaşına yazmağa macal tapıb. Ona görə də, istənilən kitab haqqında sizə nəsə danışa biləcək.
Hissləri aşıb-daşanda möhtərəm insan qəflətən bəyan eləyə bilər ki, onu heç kim heç vaxt yatarkən, öskürərkən görməyib, qaz buraxmaqdan isə danışmağa belə dəyməz. Ona hətta təbii ehtiyaclar da yaddır, içindəki bioloji “mən”ini öldürüb. Patoloji yalançı elə-belə, gərək olmayanda da yalan danışır.
Hərdən o, möhtərəm insan obrazı ilə bağlı çətinliklər yaşayır. Hətta şərtlər rahat olmasına imkan versə belə, o, yenə də gərgindir və təmtəraqlı duruşunu qoruyur. Ona elə gəlir ki, hamı diqqətlə onu izləyir, buna görə də, daim formada qalmalı, səhv buraxmamalıdır.
Narahat, möhtərəm, tənha insanın həmişə yuxusu gəlir. O, səhər, günorta, axşam – ilk münasib fürsətdə mürgüləyə bilər. Hərçənd iddia eləyir ki, heç kim onu yatarkən görməyib. O, daimi zehni gərginlikdən yorulur, buna görə də tez-tez yuxulayır. Yuxu ona, heç olmazsa, bir anlıq reallıqdan uzaqlaşmağa, əzablardan qurtulmağa yardım edir. Hətta əbədi ayıq fenomen obrazını pozmasına rəğmən, yalnız yuxuda öz rolunu unuda bilir. O, obrazına uyub-uymadığı ilə bağlı daim tərəddüdlər içindədir və bu tərəddüdlər ona işgəncə verir.
Möhtərəm insanın ziddiyyətli keyfiyyətləri çoxdur, o, başdan-ayağa ziddiyyətlərdən ibarətdir, ziddiyyətlər onun varlığını işğal eləyib. Müdrik, təhsilli, qayğıkeş insan obrazı xırda dəcəlliklər eləməkdən çəkindirmir – burnunu eşələyir və tez-tez nəcisdən danışır. Burnunu eşələməyi haqda da danışmağı sevir – ya barmağını burnuna soxmazdan əvvəl, ya da ondan dərhal sonra. İddia eləyir ki, burnu eşələmək beynin fəaliyyətini stimullaşdırır. Hərdən o, burnundan “qırıntılar” çıxartmaqdan daha çox, onlar haqqında danışır. Nəcis barədə isə insanın ayaqyolunda gücəndiyi vaxt çıxardığı səslər kontekstində söz açır. O, mövzunu dərinləşdirib-genişləndirərək, ayaqyolu yataq və qonaq otağından uzaqda yerləşən mənzillərin üstünlüklərini sadalayır. Hesab eləyir ki, qarından çıxan qazların səsini heç kim eşitməməlidir. Kiminsə o səsləri eşidəcəyi və müdrik müəllim obrazının qumdan düzələn qəsrlər kimi bir anda yerlə-yeksan olacağı fikri onu dəhşətə salır.
Özü də necə avaradır?! Avaraçılıq və apatiya onun bütün varlığına hopub. Azmaaşlı işindən narazıdır. İnanır ki, burda olmağı ədalətsizlikdir, vaxtilə onu hansısa kafedrada akademik karyera gözləyirmiş, sadəcə şərtlər akademik olmasına imkan verməyib.
Bahalı geyimləri sevir və incə, nəzakətli şəkildə həmsöhbətinin geyiminin ucuzluğuna (bu, sırf onun şəxsi fikridir) eyham vurmaq fürsətini əldən qaçırmır. Bahalı, brend paltarları necə aldığı barədə danışmaqdan həzz duyur. Guya onları endirimlə götürmək imkanı varmış, ancaq, adətən, öz qiymətinə almağa çalışır. Qarderob predmetləri onun kimi müdrik, yaxşı geyinən “ürək ovçusu”, “bazoğlan” imicinin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Yeri gəlmişkən, möhtərəm, narahat insanın seksual macəraları barədə. Onlar, “mesenat” obrazındakı kimliyi ilə düz mütənasibdir. O, özünü geniş ürəkli, təmənnasız xeyirxahlıq edən insan kimi aparır, eyni zamanda da istəyir ki, onun ianələri (hansı kassaya verdiyi vacib deyil) haqqında hamı bilsin. Seksdə də eynilə belədir – özünü ismətli, sadiq, az qala, asket kişi kimi göstərir, amma həm də istəyir ki, hamı onun qarşı cinslə münasibətdə qazandığı uğurlardan danışsın. Təsəvvürünə gətirmir ki, onun seksual macəraları insanlara maraqlı deyil və heç kim o macəralardan danışmır. Lakin o, hiperseksual kişi obrazını canına hopdurub və hər məqamda özünü bu rolda təsdiqləyir.
Siz, bütün bunların bir insanda cəmlənə, uzlaşa bildiyinə inanmaqda çətinlik çəkirsiniz?
