İki yaşında dövrün ən böyük imperiyalarından biri olan Çinq (Qing) taxtına gətirilən Mancu sülaləsinin Aisin Giora klanının üzvü imperator Puyi, Çində 4000 il boyunca mövcud olmuş sülalə hakimiyyətinin sonuncu nümayəndəsi kimi tarixə düşüb. Çində üç əsrə yaxın iqtidarda olmuş Çinq sülaləsinin (1644 – 1912) əsasını mənşəcə manculardan olan hökümdarlar təşkil edirdi. Mancular Çinin şimal-qərb hissəsində kompakt şəkildə yaşayan və etnik cəhətdən çinlilərdən tamamilə fərqli bir qrupdur. Çinq sülaləsi bütün Çini monqollardan (Yuan sülaləsi 1271 – 1368) sonra idarə etmiş ikinci və sonuncu qeyri-çinli xanədanlıq kimi xatırlanır.
İmperiyanın paytaxtı Pekin şəhərində yerləşən, imperator və ailəsinin yaşadığı dünyanın ən böyük saray komplekslərindən biri olan Yasaq Şəhərdə minlərlə xədim və qulluqçunun əhatəsində böyümüş kiçik Puyi, əmisi imperator Quansünün (Guangxu 1878 – 1908) ölümündən sonra 1908-ci ildə iki yaşında imperatriça Çısinin xeyir-duası ilə hakimiyyətə gətirilmişdir. Qeyd edək ki, Çin saray tarixinin vacib siyasi fiqurlarından biri olmuş imperatriça Çısi hakim ailə içərisində ən güclü mövqeyə sahib qadın idi.
XX əsrin əvvəlləri bütün dünyada olduğu kimi Çinin də ictimai-siyasi həyatında dramatik dəyişiklərin baş verdiyi, qədim idarəçilik üsulunun ləğv edildiyi və modern dövlətin qurulduğu dövr olaraq xarakterizə edilir. Buna qədər, Qərb imperiyaları ilə uzun illər davam etmiş Tiryək müharibələri (1839 – 42/1856 – 60), Taypin üsyanı (1850 – 64), Birinci Çin-Yapon müharibəsi (1894 – 95), o cümlədən texnoloji gerilik, modernizasiya prosesinin ləng getməsi, zəifləmiş iqtisadiyyat, korrupsiyalaşmış bürokratik aparat, müharibə meydanlarında ard-arda yaşanan məğlubiyyətlərlə mancuların çinlilərin gözündən düşməsi və s. kimi dövrün hərbi-siyasi və sosial-iqtisadi faktorları Böyük Çinq İmperiyasının dayaqlarını sarsıdaraq onun tənəzzülünü sürətləndirmiş və eyni zamanda, milliyətçi inqilabi hərəkatların geniş vüsət almasına təkan vermişdi. Monarxiyanın xilası üçün imperator Quansü genişmiqyaslı radikal islahatlara başlamaq istəsə də, imperatriça Çısinin müdaxiləsi ilə reformların qarşısı alınır. Hətta, Çısi islahatları önləməklə yanaşı, hakimiyyəti de-fakto ələ keçirdərək imperator Quansünü ev dustaqlığına məhkum edir və sonda onu zəhərləyərək ölümünə səbəb olur. Hər ikisinin ölümündən sonra (imperator Quansü və imperatriça Çısinin ölümləri bir neçə gün arayla baş verir) olduqca xaotik bir vaxtda iqtidara gətirilən Çin səltənətinin sonuncu imperatoru Puyi, 60 illik ömründə çinlilərin, yaponların və rusların əsiri olacaq, üç dəfə imperator elan ediləcək, üç dəfə taxtdan məhrum ediləcək, iki dəfə sürgün və bir dəfə də məhbus həyatı yaşayacaqdı.
1911-ci ildə Sun Yatsen rəhbərliyində baş tutmuş və Çində 2000 illik imperiya ənənələrinə son qoymuş Sinxay inqilabından (1911 inqilabı kimi də bilinir) sonra yeni qurulmuş Milliyətçi Nankin (Nanjing) Hökuməti, Puyinin Yasaq Şəhərdəki imarətində yaşamağına icazə verməklə yanaşı, keçmiş imperator üçün yüksək məbləğli dövlət təqaüdü də təsis etmişdi. Hərçənd, vahid Çin respublikasının qurulmasına baxmayaraq, iqtidar uğrunda siyasi hərc-mərclik davam etməkdəydi. Respublika rəhbərliyi ölkəboyu total idarəçiliyi ələ ala bilməmiş, cavan respublika imperiya erasından qalmış sərkərdələr arasında mübarizə meydanına çevrilmişdi.
Mancu xanədanlığını dirçəltmək istəyən sərkərdələrdən biri olan Gan Sün (Zhang Xun) tabeliyindəki ordu ilə Pekini ələ keçirdərək Puyini yenidən Çin taxtına çıxartmış, ancaq o, cəmi 11 gün hakimiyyətdə qalmağa müvəffəq olur. Rəqib qruplar tərəfindən Pekində sıxışdırılan Puyi 1924-cü ildə Yaponiyanın Çindəki səfirliyinə sığınmağa məcbur olur (Yaponlara qədər Britaniya səfirliyinə müraciət edən Puyiyə, ingilislər mənfi cavab vermişdi). Bir il sonra Yapon işğalı altında olan Çinin sahil şəhərlərindən Tiəncinə (Tianjin) aparılan Puyi, orada altı il qaldıqdan sonra 1931-də Yaponiyanın Müharibə Nazirinə məktub yazaraq ondan Mancu hakimiyyətinin bərqərar olması üçün kömək istəyir. Çini uzun illərdən bəri istila etməyi arzulayan Yaponiya da, fürsətdən istifadə edərək daxili iğtişaşlara başı qarışmış Çin Respublikasının şimal-şərqini, yəni Puyinin ata torpaqları olan Mancuriyanı işğal edərək Mançukuo (Manchukuo) adlı avtoritar dövlətin əsasını qoyur. Beləliklə, 1912-ci ildə imperator titulundan məhrum edilmiş Puyi, 1932-ci ildə Yapon imperatorunun himayəsində əvvəlcə prezident kimi, bir müddət sonra isə üçüncü dəfə imperator olaraq hakimiyyətə gətirilir. Yapon imperiyasının nəzarətində və təkcə Çinin müəyyən bir hissəsini idarə etmək Puyini qane etmirdi. Üstəlik, o, varisi dünyaya gələcəyi halda uşağın Yaponiyaya göndərilməsinə dair razılıq verməyə də məcbur edilmişdi. 1937-ci ildə İkinci Çin-Yapon müharibəsinin (1937 – 1945) başlamasıyla da vəziyyət hər kəs üçün daha da qarışıq hal alır.
İkinci Dünya müharibəsində məğlub edilən Yaponiyanın Mancuriyada qurduğu oyuncaq dövlət – Mançukuo ABŞ hərbi hava qüvvələrinə məxsus döyüş təyyarələrinin ağır bombardımanından sonra (İkinci Dünya müharibəsində ABŞ və Çin Respublikası eyni cəbhədə Yaponiyaya qarşı vuruşurdular) özünə gəlməyərək 1945-ci ildə süquta uğrayır və itirilmiş torpaqlar Çinə geri qaytarılır. Yaponiyanın məğlub edilməsiylə tarixdən silinən Mançukuonun ilk və son hökümdarı Puyi, təyyarə ilə Yaponiyaya qaçmağa çalışarkən SSRİ ordusu tərəfindən əsir götürülür. Hərbi cinayətkərlərin mühakimə edildiyi Uzaq Şərq Beynəlxalq Hərbi Tribunalına (Tokio tribunalı olaraq da bilinir) çıxarılan Puyi, 1949-cu ilə qədər Qızıl Ordu nəzarətində Sibirdə saxlanılır. SSRİ-də yaşadığı müddətdə, İosif Stalinə dəfələrlə məktub ünvanlayaraq siyasi sığınacaq tələb etsə də, onun bu istəkləri cavabsız qalır. Onu da qeyd edək ki, SSRİ rəhbərliyi Puyini əməllərindən ötrü edam etmək istəyən Milliyətçi Nankin Hökumətinə verməkdən imtina edir.
Çində Kommunistlərlə (ÇKP) Milliyətçilər (ÇMP) arasında 20 ildən çox davam etmiş Çin Vətəndaş müharibəsindən (1927 – 1949) qalib ayrılan Mao Cıdona (Mao Zedong) 1950-ci ildə təhvil verilən keçmiş hökümdar Puyi, İkinci Dünya müharibəsi illərində vətənə xəyanətdə və Mancuriyada yapon hərbçilərinin yerli dinc əhaliyə qarşı törətdikləri qırğına göz yummaqda ittiham edilərək (Yaponiya ordusunun 731-ci xüsusi dəstəsinin cinayətləri) hərbi cinayətkar kimi Çində həbsə məhkum edilir.
1959-cu ilədək məhbus həyatı yaşayan Puyi, Mao Cıdon tərəfindən əfv edilərək azadlığa buraxılır. Həbsdən çıxdıqdan sonra bir müddət Pekində botanika bağında mexaniki təmir sexində işləyir. Sonralar, kommunistlər tərəfindən siyasi alət kimi istifadə edilən Puyi, Çin Xalq Siyasi Məşvərət Konfransının və ÇXR-nin Ümumçin Xalq Nümayəndələri Konqresinin üzvü seçilməklə Çin sosializminin nələrə qadir olduğunu nümayiş etdirəcəkdi.
Yenicə formalaşmış geosiyasi şərtlər altında, vaxtilə planetin ən böyük səltənətlərinin birində monarx olmuş Puyi, özünün və xələflərinin əsrlər boyu məskunlaşdığı Yasaq Şəhəri (1925-ci ildə muzeyə çevilir) ancaq yerli turist kimi bilet alaraq ziyarət edə biləcəkdi. 1967-ci ildə vəfat edən Puyi, dörd Mancu əsilli imperatordan başqa 74 hakim ailə üzvünün də dəfn edildiyi Şərqi Çinq Qəbirstanlığında dəfn edilmişdir.
