Tarixin arxivinə qovuşmuş SSRİ-də fikir və sənət adamlarının ayrı-ayrı Qərb ölkələrinin xeyrinə casusluqda, “düşmən dəyirmanına su tökməkdə” ittiham edilməsi barədə çox oxumuşuq. Əksəriyyəti quru sözlərdən ibarət olan, necə deyərlər, içi doldurulmayan bu ittihamlar sistemin bineyi-başdan xoşlamadığı, yaxud sonralar gözdən çıxardığı insanları cəzalandırmaq məqsədi daşıyırdı. Cəmiyyətdə, Leninin təbirincə desək, “vintcikləri və təkərcikləri bərkitmək” üçün mütəmadi olaraq kimlərisə fərdi və ya toplu şəkildə hədəfə gətirmək “sosialist ittifaqı”nın sevimli metodu idi: bununla sistemin təhlükəsizliyini təmin etmək hədəflənirdi. Qısası, hesablama olduqca bəsitdi: çox cəza – çox ədalətsizlik. Çox ədalətsizlik – çox qorxu. Çox qorxu – çox itaət.
SSRİ var olduğu müddətcə həmin hesablama heç vaxt öz aktuallığını itirmədi. Yarandığı gündən süqut etdiyi çağadək mövcudluğunu qorudu. Bu da azmış kimi, onun çöküşündən sonra bir zamanlar “sosialist ittifaq”a daxil olan ölkələrin əksəriyyətində (Baltikyanı respublikalar istisna olmaqla) uzun müddət oxşar ab-hava qaldı, yaxud hələ qalmaqdadır. Nümunə üçün uzağa getməyə ehtiyac yoxdur – Azərbaycan hələ də eyni idarəetmə təfəkkürünün girovluğundadır. Elə ona görə də XX yüzilliyin repressiv rejimlərindən danışarkən ilk ağıla gələnlərdən biri (bəzi hallarda birincisi!) SSRİ-dir.
Halbuki bir çoxlarımız ötən əsrin bənzər tarixi ləkələrindən birinin uzun zamandır bəşəriyyətə “demokratiyanın beşiyi” kimi təqdim edilən ABŞ-da yaşandığını, bəlkə də, bilmir. Söhbət elmi ədəbiyyata “makkartizm” olaraq düşən siyasi təzyiq və təhdid dalğasından gedir. Bu proses 1940-cı illərin sonlarında başlamış, on ilə yaxın davam etmiş və ondan dünyanın ən məşhur simaları, məsələn, Albert Eynşteyn, yaxud Çarli Çaplin əziyyət çəkmişdilər.
Makkartizm – bu repressiv prosesin təşəbbüskarı Birləşmiş Ştatların respublikaçı senatoru Cozef Raymond Makkarti (1908-1957) idi. Proses mahiyyət etibarilə SSRİ-dəki “Qərb agenti” axtarışlarından heç nə ilə fərqlənmirdi: hədəf kimi seçilənlər kommunist olmaqda, SSRİ-yə işləməkdə günahlandırılırdılar. Üstəlik, bir qayda olaraq, ortada konkret heç bir dəlil və sübut yox ikən!
Makkartinin rəhbərlik etdiyi Anti-Amerika Fəaliyyətləri Komitəsi sözün həqiqi mənasında Sovet “DTK”sı funksiyasını yerinə yetirirdi: müxtəlif sənət və peşə adamları asanlıqla “sovet casusu”, yaxud “inqilabçı” kimi damğalanır, Birləşmiş Ştatlar əleyhinə işləməkdə, çevriliş cəhdlərində günahlandırılır, istintaqa cəlb edilir, mühakimə olunur, həbsə atılır, yaxud ABŞ-dan çıxıb getməyə məcbur edilirdi. Hollivudda çalışan ssenaristlər, rejissorlar, aktyorlar üçün vəziyyət xüsusilə ağırdı – çəkilən hər bir film ciddi saf-çürük edilir, orada kommunist ideyalar axtarılır, özəlliklə sosial ədalətsizliyin qabardılması SSRİ-yə heyranlıq əlaməti kimi qəbul olunurdu.
İş o yerə çatdı ki, Hollivud-da çalışan ümumilikdə 41 yaradıcı insan əməlli-başlı “dar ağacına” çəkilməyə başlandı: onlardan biri ünlü alman şairi, dramaturq və teatr rejissoru Bertold Brext idi. Makkartinin rəhbəri olduğu komitə Brextin kommunist olmasından şübhələnərək xeyli sorğu-suala çəkdi. O, suçlamanı qəbul etmədi, ardınca isə artıq ABŞ-da qala bilməyəcəyini anlayıb ölkəni tərk etdi: öncə Parisə, oradan da Sürixə gəldi. Burada bir il qaldı və Qərbi Almaniya onu ölkəyə buraxmadığı üçün Avstriya vətəndaşlığını qəbul etməli oldu.
Makkartizmin qəzəbinə tuş gələnlərdən başqa biri isə dünya dramaturgiyasının klassiklərindən sayılan Artur Millerdi. Makkartini qəzəbləndirən isə Millerin əsərlərindən birində öz obrazını görməsi olmuşdu. Həmin tamaşada dramaturq dolayı yolla Anti-Amerika Fəaliyyətləri Komitəsini hədəf almış, komitə sədrinin neqativ obrazını yaratmışdı. Cin atına minən Cozef Raymond dərhal Milleri “gizli kommunist” elan edərək dindirməyə çağırmışdı. Dramaturq ifadə verməkdən imtina etmiş, nəticədə cərimələnmiş və bir illik həbsə məhkum olunmuşdu (sonradan həbs qərarı ertələndi).
“Kommunizmlə mübarizə” adı altında repressiv dalğa o yerə çatır ki, 1954-cü ildə Albert Eynşteyn ABŞ-da baş verənlərə kəskin etiraz etmək məcburiyyətində qalır: “Mürtəce siyasətçilər mövcud olmayan sovet təhlükəsindən mülki hüquqlara qəsd etmək üçün istifadə edirlər… Biz faşist rejiminin qurulması yolunda irəliyə doğru böyük addım atmışıq. Buradakı yaşayış şəraitimlə, 1932-ci Almaniyası arasındakı oxşarlığa heç bir şübhə yoxdur”.
(Haşiyə: Bundan beş il öncə – 1949-cu ilin mayında isə Eynşteyn “Niyə sosializm?!” adlı məqalə çap etdirmişdi. Həmin məqalədə kapitalist modelinin israfçılığı rədd edilir, sovet sisteminin iqtisadi nailiyyətləri vurğulanırdı. Bununla belə, Eynşteynin SSRİ-yə münasibəti birmənalı deyildi: o, Sovetlər Birliyinə gəlmək təkliflərini həmişə rədd edib. Çünki avtoritarizmdən zəhləsi gedirdi).
Beləcə, məşhur alim də Makkartinin “qara siyahı”sına düşür. Anti-Amerika Fəaliyyətləri Komitəsi əndazəni aşır: hər tənqidi fikirdə “sovet izi” axtarmaq Makkarti və ətrafındakıların sevimli vərdişinə çevrilir…
Yaşananlardan SSRİ-dəki repressiya dalğalarının, xüsusilə də, 1930-cu illərin – “qırmızı terror”un qoxusu gəlir.
Halbuki, Makkarti və komitəsi öz addımlarına “Qırmızı təhlükəyə qarşı” adını qoymuşdu…
Ardı var
