“Tovuz döyüşləri” bitdi, Qafqazın ən yeni tarixinə çox acı, növbəti “5 günlük müharibə” (biri artıq 2008-ci ilin avqustunda Gürcüstanda olmuşdu) yazıldı.
Bu bizim “4 günlük müharibə”dən, yəni aprel döyüşlərindən (bəzən “3 günlük müharibə” də deyilir) sonra Böyük Qarabağ Müharibəsi kontekstində növbəti savaşımız oldu.
Mövzu artıq bir həftədir ki, ölkə, region və dünya gündəmindədir. Xəbər agentlikləri mövzunu diqqətdə saxladı, analitiklər, politoloqlar, media mənsubları, siyasi şərhçilər fikirlərini bildirdilər, siyasətçilər və hərbçilər bəyanatlarını verdilər, regionun müxtəlif ölkələri mövqelərini nümayiş etdirdi. Bu anlamda hər şey göz önündədir və artıq şərhə etdiyac yoxdur.
Hər şey yalnız tekstdən (böyük anlamda “mətn” nəzərdə tutulur) deyil, daha çox kontekstdən asılıdır. Yek olmayan bizim cəmiyyətdə bir çox subqrupların məsələləri anlamında öz konteksti var, bu da çox-çox yaxşıdır. Azərbaycan öz rəqibi, demək olar ki, tamamilə monoetnik olan Ermənistandan fərqli olaraq bir çox etnosun, müxtəlif dinlərə sitayiş edən qrupların, çox-çox fərqli insanların vətənidir və bu anlamda bu rəngarənglik ölkəmizin ən böyük sərvətidir.
Ermənistanda 2011-ci ilin rəsmi statistikasına görə ölkə əhalisinin yalnız 2% qismi milli azlıqlar olan bu ölkədə çox az sayda yezidilər, molokanlar və aysorlar qalmış, çoxluq təşkil edən başqa köklü xalqlar isə məlum olduğu kimi son 100 il ərzində ölkədən zorakılıqla qovulmuşdur.
Lakin ölkəmizə təcavüz və işğal faktı reallıqdır və bu kontekstdə çox təəssüf ki, uzun illər keçməsinə baxmayaraq cəmiyyətimiz taleyüklü məsələlərdə eyni tonallıqda danışmağı öyrənə bilmədi, halbuki son 30 ilin təcrübəsi göstərir ki, qarşı tərəfin cəmiyyətində sanki III Reich zamanı nasional-sosializmin ideoloji prinsipi olan Gleichschaltung tətbiq edilib. Buna, qarşı tərəfin kültür və elm insanları ilə görüşlər zamanı tam əmin olmuşam.
İki alman sözündən – Gleich (bərabər, eyni) + Schaltung (yandırılma, işə salınma) – ibarət olan bu termin Hitler kabinetinin ilk ədliyyə naziri Franz Gürtner tərəfindən icad edilmiş və totalitar cəmiyyətin tam nəzarəti və koordinasiyası üçün ideoloji yekdilliliyi nəzərdə tuturdu. Qısaca, bu termin dövlət və cəmiyyətin tam nazifikasiyada sinxronlaşdırılması, heç bir başqa anlamı qəbul etməyəcək eynifikirlik kimi anlaşa bilər.
Müharibə heç bir zaman bizim seçimimiz olmayıb. Konflikt başlanan zaman, 1988-ci ildə biz qarşı tərəfdən çox-çox fərqli olaraq ümumiyyətlə heç bir müharibəyə hazır olmayan bir cəmiyyət idik. Bu barədə ətraflı olaraq “100 illik müharibə?” essesində yazmışam, maraqlananlar daxil olub oxuya bilər.
Son günlərin hadisələrinin yaratdığı bir neçə sual və zaman-zaman təkrarlanan klişe məsələlər var ki, bunlar haqda birdəfəlik ətraflı deyilməlidir.
Nədir o suallar?
Sülhpərvərlik mövzusu
İlk öncə bir daha onu demək istəyirəm ki, müharibə heç bir zaman bizim seçimimiz olmayıb, heç bir tərəf tutmadan və emosiyasız bunu konstatasiya etmək olar. Ən azından ona görə ki, bizim cəmiyyət konflikt başlayanda ümumiyyətlə müharibəyə hazır deyildi.
Keçən əsrin 80-ci illərində bu məsələlər vüsət alanda, ermənilər müharibəyə həm ideoloji, həm informativ, həm müttəfiqlər, həm silah-sursat, həm də hərbi kadrlar (rus ordusunun kadr zabitlərindən başqa elə Suriya, Livan və başqa ölkələrdən gələn, uzun illər təlim görmüş terrorçular nəyə desən dəyərdi) cəhətdəm tam hazır olan zaman, biz, dünyadan ümumiyyətlə xəbərsiz, dilsiz-ağızsız, sovxoz-kolxozda sosialist əməyi yarışları keçirən bir toplum idik.
Cəmiyyətimizdə sülhpərvər insanların olması çox gözəldir, bu, Azərbaycanda humanistik ənənənin davamının bir sübutudur. Bu mövzuda kinoşünas Sevda Sultanovanın AzLogos-da dərc edilmiş “Sülhə və sevgiyə susamışlar” məqaləsində çox gözəl bəhs edilir: “İstənilən müharibə əlbəttə ki, faciədir. Amma Amerikanın Vyetnama soxulmasını pisləyən amerikalı pasifistlə müharibəyə zorən cəlb olunmuş, ərazi, qadın, uşaq, mülkiyyət, təhsil və s. hüquqları pozulan pasifist azərbaycanlının statusu eyni deyil.”
Sülhpərvər insanlarımız müharibənin gedişatı zamanı bir çox halda cəmiyyətdəki ifrat millətçilik meyillərinin baş almasını tənqid edir. Və bunda tam haqlıdırlar – XXI əsrdə heç bir konfliktdə etnik və dini zəmində yanaşmaya yol vermək olmaz və bu yalnız bizim zərərimizə olar. Lakin müharibənin qızğın çağında bunların da baş verməsi təbiidir, yadımıza Pearl Harbordan sonra ABŞ-da yaponlara olan münasibəti salaq, Stalin də SSRİ-də almanların mövcud olan Muxtar Respublikasını 1941-ci ilin avqustunda ləğv etdirdi, almanların özünü də sürgün etdirdi. Bu xalq sovetlər dağılana kimi sürgündə yaşamalı oldu – belə misallar tarixdə minlərlədir, biz də istisna deyilik.
Həqiqətən də bu müharibə bizim seçimimiz deyil, bizim cəmiyyətdə işğala və dərin təhqirə məruz qalmış ölkə insanlarının keçirdiyi təbii revanş hissi mövcuddur. 2016-cı ilin aprel döyüşləri barədəki məqalədə yazmışdım: “1988-ci ildən, lap gənc yaşlarından milli ləyaqətinin dərin təhqiri hissini keçirmiş biri kimi deyə bilərəm ki, cəmiyyətdəki revanş yanğısını tam anlayıram. Buna tarixi analogiya çoxdur, məsələn, fransızlar 1871-ci ildə Prussiyaya məğlub olaraq, bu hissi düz 43 il, 1914-cü il Birinci Dünya Müharibəsinə kimi yaşamışdılar.”
Bizim cəmiyyətdəki təbii revanş hissi qınaq yeri ola bilməz, çünki bu müharibə, qan istəyi deyil, ləyaqətin bərpasının istəyidir.
Dezinformasiya, feyk məsələsi
Aprel döyüşləri zamanı da, indiki Tovuz savaşında da bir çox halda insanlardan, xüsusən gənclərdən belə bir irad eşidirdik ki, bizim tərəf doğru olmayan məlumatı, yanlış fotoları, mövcud olmayan məsələləri yayır, sonra da bunun üstü açılır, pis vəziyyətdə qalırıq və s.
Birdəfəlik bilmək lazımdır ki, müharibə gedən zaman tərəflərin dezinformasiya yayması təbii haldır, buna normal yanaşın. Və müharibə dövründə bu əzəldən istər hərbi sahədə, istərsə də mülki həyatda görülən tədbirlərin bir hissəsi olub.
Misal üçün, Ermənistanda desinformasiyanın təsirindən ermənilərin əksəriyyəti həqiqətən düşünür ki, İlham Əliyev hakimiyyətdən getsə azərbaycanlılar daha Qarabağı istəməyəcəklər. Bu tamamilə əsassız ideyanı onların mediası və siyasi şərhçiləri sanki mantra kimi dönə-dönə vurğulayır. Halbuki bunun nə qədər mənasız fikir olduğunu hər kəs bilir.
Odur ki, erməni xidmətləri də yalan danışacaq, bizimkilər də dezinformasiya yayacaq, burada təəccüblü nəsə yoxdur, təbiidir. Unutmayaq ki, hələ Otto von Bismark demişdi: “İnsanlar heç vaxt seçkidən əvvəl, müharibə zamanı və ovdan sonra danışdıqları qədər yalan danışmır.”
Niyə bitdi, ardı gəlmədi?
“Tovuz döyüşləri” təbii ki, böyük müharibə deyildi və ola da bilməzdi. Savaşın qəflətən başladığı kimi də bitməsindən bir çox insanımız xəyal qırıqlığı keçirdi – halbuki buna heç bir əsas yox idi. Bu, bizim tərəfimizdən müdafiə məqsədləri ilə aparılan döyüş idi və biz bu gedişatda məqsədlərimizə tamamilə nail olduq.
Müdafiə və hücum tamam başqa-başqa anlayışlardır və bu halda konkret bizim tərəf hücuma məruz qalmışdı. Azərbaycan Tovuz tərəfdən hücum edə bilməzdi, bu sadəcə aksiomdur. Erməni tərəfinin hücumu dəf edildi, strateji mövqelərimiz qorundu, qarşı tərəfin təhriki ilə Ermənistanın ərazisinə daxil olmaq isə hər anlamda haqlı tərəf olan Azərbaycanı onlarla eyni statusa gətirərdi və bu əsla bizə gərək deyildi.
Tam əminliklə konstatasiya etmək olar ki, müharibənin 90-cı illərdə keçmiş ilk, böyük fazası ilə müqayisədə dəyişiklik çoxdur və xeyrimizədir, istər hərbi sahədə, istərsə də diplomatiyada. Təbii ki, müharibə zamanı ediləcək bəzi səhvlərin olması da keçilməzdir ki, bunların da hamısının qeydə alınması zəruridir.
Bildiyiniz kimi bu günlərdə Türkiyədə BMM-də 4 əsas partiyanın (AK Partiya, MHP, İyi Partiya və CHP) Azərbaycanı dəstəkləyən bəyanatına HDP imza atmaqdan imtina etdi. Tamam, eləməsinlər, başlarına dəysin imzaları təbii ki, amma bunu da bir yana yazaq. Hafizə, yaddaş yaxşı şeydir, şübhəsiz gərək olacaq bir zaman.
Hazırda ən zəruri hal kadr dəyişiklikləri ilə bağlıdır.
Bu anlamda cəmiyyətə artıq tamamilə aşkar olan bir məsələni vurğulayaq: Azərbaycanın Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargahının rəisi, Müdafiə nazirinin birinci müavini, general-polkovnik Nəcməddin Sadıqov istefaya getməlidir!
