Milli maraqlar nədir və nədən ibarət olur? Azərbaycanın milli maraqları nədir və onlar hansı dövlətlərin maraqları ilə kəsişir? Etnik cəhətdən yaxın olan xalqlara malik dövlətlərin milli maraqları hər zaman üst-üstə düşürmü?
Qalaq-qalaq dissertasiyalıq bu mövzularda bir neçə gün öncə sosial şəbəkədə bir situasiya səbəbindən çox qısa bir qeydim olmuşdu, lakin görünür bu, daha çox sual doğurdu, nəinki məsələyə nöqtə qoydu. O səbəbdən daha geniş yazmaq zərurəti doğdu.
“Milli maraqlar” əməldə milli dövlət (État-nation) kimi formalaşaraq meydana çıxsa da, əslində qədimlərdən mövcud idi. Punik müharibələr (b.e. əvvəl 264-146-cı illərdə Qədim Roma və Karfagen arasındakı üç müharibə) dövründə Roma senatında bütün niqtlərini Carthago delenda est, yəni Karfagen dağılmalıdır sözləri ilə bitirən senator Marcus Porcius Cato tərəfindən deyilmiş bu cümlə dövlətin milli maraqlarının ifadəsinin kvintessensiyası idi. Sonralar bu anlayış italiyalı Niccolo Machiavellinin “Hökmdar” əsərində (Il Principe, 1513), Yeni Dövrdə isə fransız maarifçi Jean Rousset tərəfindən qələmə alınmış “Avropa güclərinin mövcud maraqları və iddiaları” (Les intérêts présents et les prétentions des puissances de l’Europe, 1733) adlı əsərdə nəzəri cəhətdən işlənmişdir.
Bu nəzəri çalışmaların sonunda XIX əsrdə Realpolitik anlayışı də meydana gəlir. İlk dəfə alman tarixçisi və ictimai xadim Ludwig von Rochau tərəfindən nəzəri olaraq işlənilmiş “Real siyasətin prinsipləri”ni (Grundsätze der Realpolitik, 1953) həyata keçirmiş ilk siyasi xadim, birləşmiş Alman imperiyasının ilk kansleri Bismark hesab olunur. Bundan sonra, bütün XX əsrin tarixini Realpolitik nəzəriyyəsinin təsdiqi hesab etmək olar və bu mövzuda bir çox elmi əsərlər yazılıb.
İndi gələk çağdaş dövrün Azərbaycanına. Aprelin 12-də İstanbul bələdiyyəsinin sədri Ekrem İmamoğlunun Pasxa bayramı münasibəti ilə erməni əsilli Türkiyə vətəndaşlarını təbrik etməsi bizim insanların sosial mediada qəzəbli etirazını doğuru. Elə həmin gün Pasxa təbrikinə Prezident Erdoğan da qoşuldu və öz çıxışında Türkiyədə erməni kilsələrinin bərpası məsələsini xüsusi vurğuladı. Yəni lap şərti olaraq həmin gün “avtoritar” dövlət başçısı da, “liberal” bələdiyyə sədri də eyni addımı atmışdılar. Bizim vətəndaşlarsa görünür məşhuri-cahan, romantikdən romantik “iki dövlət, bir millət” deyimini acı reallıqla qarışdırıblar.
İlk öncə onu qeyd etmək gərəkdir ki, dünyada dil baxımından və bu anlamda etnik cəhətdən çox-çox yaxın olan dövlətlər mövcuddur, özü də kifayət qədər çox. Məsələn, Rusiya və Ukrayna, Serbiya və Xorvatiya, Almaniya və Avstriya, Qazaxıstan və Qırğızıstan, Norveç və İsveç, Estoniya və Finlandiya (bu dövlətlərin hətta himnlərinin melodiyası eynidir), Çexiya və Slovakiya və s. Böyük Britaniya və ABŞ-ı da bu siyahıya qatsaq, yazar Oscar Wilde tərəfindən kinayə ilə deyilmiş bir sözü də gərək nəzərə alaq: “İngiltərə və ABŞ-ı birləşdirən məsələ çoxdur, onları yalnız dil ayırır.”
Həqiqətən də bu dövlətlərin bəziləri etnik-dil yaxnlığına baxmayaraq, nəinki müttəfiqlik, qardaşlıq, hətta müharibə vəziyyətindədir – hazırkı Rusiya-Ukrayna, 90-ların dəhşətli Serbiya-Xorvatiya müharibələri, 2010-da Oş şəhərində qanlı, kütləvi qətllərlə müşayiət olunan qırğız-özbək münaqişəsi (şükür ki, dövlətlər o zaman müharibəyə başlamadı) və s. kimi, hamıya məlum olan quru faktlar. Tarix də bu kimi faktlarla doludur, keçən əsrin 30-cu illərində nasistlər elə öz ideologiyalarına görə “german irqi”nə aid olan Hollandiya, Norveç və Danimarkanı işğal etdilər, Polşa isə 1938-ci ildə nasistlərlə birlikdə “slavyan qardaşları” Çexoslovaskiyanın parçalanmasında həvəslə iştirak edib, Teşino vilayətini öz ərazisinə qatmışdı. Halbuki XIX əsrin ortalarında, romantizmin tüğyan etdiyi 1848-ci ildə Praqada Qərbi slavyanların konqresində Slavyan federasiyası məsələsi müzakirə edilirdi. XX əsrdə panslavizm ideyaları yalnız gülüş doğura bilərdi, pangermanizm isə 45-ci ildən sonra təxmini cinayətkar ideologiyaya tay hesab edilir.
1990-2003 Körfəz müharibələrində də eyni hadisələr baş verdi – əvvəl Səddam “qardaş ölkəni”, Küveyti işğal etdi, sonra Səudiyyə Ərəbistanı öz “qardaşları”, İraq dövlətinin işğalı üçün birləşmiş dünya qüvvələri (Coalition of the Gulf War) ilə həvəslə əməkdaşlığa getdi, hazırda isə Suriya müharibəsində bunun şahidiyik. Suriya da öz növbəsində İran-İraq müharibəsində ərəblərə yox, İrana dəstək vermişdi.
Yəni ortaq dil, etnik qohumluq heç də ölkələrin siyasətinin müstəsna olaraq öz maraqları çərçivəsində aparması üçün baryer deyil. Realpolitik bunu tələb edir və XXI əsr, zamanı ötmüş romantizmə artıq heç bir yer qoymur.
Azərbaycan və Türkiyə də dil baxımından, etnik cəhətdən çox yaxın ölkələrdir, hazırkı situasiyada milli maraqları bir çox məsələdə uzlaşan dövlətlərdir, strateji müttəfiqlərdir, amma yenə müxtəlif xalqlar və müxtəlif ölkələrdir. Öz milli maraqları və hesabları ilə. Bunu birdəfəlik anlamaq gərəkdir, əksini iddia etmək istəyən vətəndaşlarımıza isə ən yeni tarixi və Azərbaycanın 2-ci Prezidenti Əbülfəz Elçibəyin “Türkiyədən dörd helikopter istədim, vermədilər” etirafını xatırlamağı məsləhət görərdim.
Pantürkizm də pangermanizim, panslavizm, panərəbizim kimi əsassız ideologiya olduğunu göstərib. Maraqlıdır ki, vətəndaşlarımızın Türkiyəyə olan ümidlərinin, iddialarının oxşarını heç qardaş Türkmənistana, yaxud dil baxımından kifayət qədər yaxın olduğumuz Özbəkistana münasibətdə görmürük, Qazaxıstan, yaxud Qırğızıstandan isə ümumiyyətlə danışmağa dəyməz. Birdəfəlik bilməmiz gərəkdir – Türkiyə nə edəcəksə, yalnız öz milli maraqları optikasından edəcək.
Bizimsə milli maraqlarımıza realpolitik çərçivəsindən baxmağımız yaxşı olardı. Azərbaycan dövləti artıq 28 ildir ki, mövcuddur, müstəqilliyinin ilk illərində ağır zərbələr alsa da, işğala məruz qalsa da, sonrakı illər ərzində ayaqda qala bildi və indiki unikal situasiya hazırda Azərbaycan üçün həlledici məqama çevrilə bilər. Hazırda tarixi şərait bir çox anlamda sovetlərin dağılması ərəfəsini, 90-cı illəri xatırladır və indiki vəziyyətdə Şimalda baş verənlərə daha çox diqqət yetirilsə yaxşı olar. Belə görünür ki, orada lupa altında izlənilə biləcək hadisələr baş verməkdədir və bunun Azərbaycana nə kimi təsirlərinin olacağını indidən hesablamaq pis olmazdı.
