Aşağıdakı yarpaq düşəndə, qoy yuxarıdakı yarpaq gülməsin, onun da növbəsi çatacaq.
Atalar məsəli
Çexovun “Sevinc” adlı balaca, kifayət qədər tanınmış hekayəsi var. “Sevinc” tanınmış hekayə olmasına baxmayaraq Çexovun ən zəif hekayələrindən biridir. Çexov çox hekayə yazıb. Onun zəif, hətta səydəş hekayələri çoxdur. Buna bir oxucu kimi normal münasibət göstərmək lazımdır. Yazıçının qələmindən çıxan bütün mətnlərin güclü alınması çətin məsələdir. Amma Çexovun təxminən iyirmi hekayəsi var ki, sadəcə dəhşətdir, ədəbiyyatın, peşəkarlığın, yığcamlığın son həddidir. Həmin hekayələrdə bir qram da artıq heç nə yoxdur. Mövzumuz Çexovun həyat və yaradıcılığı deyil. Qismət olsa, lənətə gəlmiş koronavirus imkan versə, yaxın zamanlarda ayrıca bir yazıda Çexovun həyat və yaradıcılığına geniş toxunacayıq.
“Sevinc” hekayəsinin məzmununu qısaca olaraq belə ifadə etmək olar. Dimitri Kuldarov adlı bir adam həyəcanla, saçları dağılmış halda, yüyürə-yüyürə mənzilə girir, sevinə-sevinə, iftixarla, xoşbəxtcəsinə ata-anasına, bacısına, qardaşlarına bəyan edir ki, onun haqqında qəzetdə yazıblar, onun adı qəzetdə çəkilib. İndi onu bütün Rusiya tanıyır. Bütün Rusiya bilir ki, bu dünyada Dimitri Kuldarov adlı adam yaşayır. Dimitri Kuldarov hətta adı çəkilən qəzeti bir əziz xatirə kimi saxlamaq fikrindədir.
Əlbəttə, aydın məsələdir, Kuldarovun adı qəzetdə yaxşı mənada çəkilməyib. Qəzetdə Kuldarov haqqında bunlar yazılıb: “Dekabrın iyirmi doqquzunda, gecə saat on birdə kollec registratoru Dimitri Kuldarov Malaya Bronyaya küçəsində, Kozixinin evində olan çaxır dükanından kefli halda çıxarkən ayağı sürüşüb, burda duran Yuxnov qəzasının Durakin kənd sakini, xizəkçi İvan Dratovun atının altına yıxılmışdır. Hürkmüş at Kuldarovun üstündən keçmiş və içərisində ikinci gild Moskva taciri Stepan Lukovun olduğu xizəyi onun üstündə çəkib aparmışdır. At küçə ilə qaçmağa başlamış və dalandarlar tərəfindən saxlanılmışdır. Kuldarov bihuş halda polis dairəsinə aparılmış və həkim tərəfindən müayinə edilmişdir. Peysərinə endirilən zərbə yüngül hesab edilmişdir. Baş verən hadisə haqqında protokol yazılmışdır. Zərərdidəyə tibbi yardım göstərilmişdir… ”
Yoldaş Toğrul Maşallının “MSK sərgüzəştlərim” yazısını oxuyanda Çexovun “Sevinc” hekayəsini xatırladım. “MSK sərgüzəştlərim” yazısından bir hissə:
“… küçədəki aksiyaçılar pilləkənlərdə oturmağa qərar verdilər. Nəticədə mühafizənin demək olar ki, bütün əməkdaşları küçəyə axışdı. Nə baş verdiyinə dair heç bir məlumatım yox idi, amma içəridə qalan işçilər hadisələri mühafizə kameraları vasitəsilə yox, Facebook-da açdıqları live stream vasitəsilə izləyirdilər. Maraqlıdır ki, girişdə yapışdırılmış elanda “MSK işçilərinə iş yerində smartfonlardan istifadə qadağandır” yazılsa da, əlində smartfon olmayan bircə işçi gözə dəymirdi. Halbuki, binaya daxil olan şəxslərə dair heç bir qadağa, qayda mövcud olmadığı halda mühafizə hamıdan telefonlarını təhvil verməyi tələb edirdi. Bu məsələnin mübahisələndirilməsi uzun çəkəcəyinə görə, heç girişmədim. Sadəcə müvafiq iradımı işçilərə çatdırdım, onlar da cavablandırmağa bir bəhanə tapa bilmədilər. Mühafizə işçiləri isə facebook-dakı live streamlərdə özlərini axtarır, tapanda çox sevinirdilər (yəni onların keçirdiyi emosiyanı başqa cür təsvir etmək çətindir).”
İllər əvvəl (bu lap çoxdan olub) ölkədə baş verən hadisələrin, belə deyək, ölkə həqiqətlərinin adamlara çatdırılmasının vacib olduğu haqqında düşünürdüm və andıra qalmış qələmimi süngüyə çevirib, bu istiqamətdə öz tərəfimdən bacardığım qədər axmaqcasına, əbəs yerə tər tökürdüm. Sonradan, günlərin bir günü adamların ölkə həqiqətlərini çox gözəl, yerli yataqlı, əllərinin içi kimi bildiyi nəhayət küt, avam başıma çatdı. Hətta onlarla müqayisədə ölkədə baş verənlər haqqında daha az məlumatlı olmağım mənə aydın oldu. Gəlin əyri oturaq, düz danışaq, bir ölkədə yaşayıb orda baş verənlər haqqında necə məlumatsız qalmaq olar. Əgər övladın uşaq bağçasına, məktəbə gedirsə, yolun xəstəxanaya, məhkəməyə düşürsə, deməli, ölkənin vəziyyəti sənə tam aydın olmalıdır.
Sual oluna bilər, əgər ölkədə baş verənlər hamıya əyandırsa, hamı ölkə həqiqətlərindən agahdırsa, adamlar niyə bu ağır həqiqətlərdən nəticə çıxararaq ortaya ictimai-siyasi məzmunda iradə qoymurlar. Məsələ ondadır ki, ölkə vətəndaşlarının böyük çoxluğu ölkədə baş verənlərə tam laqeyd münasibət göstərməkdədir. Onların heç nə vecinə deyil. Ümumiyyətlə, vecsizlik, laqeydlik, lağlağı, ağa qara, qaraya ağ demək, sırtıqlıq, həyasızlıq, yaltaqlıq, zorakılığa zərurət donu geyindirmək artıq normaya, böyük çoxluq tərəfindən həyat tərzinə çevrilib və onları utandıracaq, papaqlarını qabaqlarına qoyub düşündürəcək heç bir söz yoxdur.
Tarix bu laqeydliyin, total vecsizliyin, total həyasızlığın, yaltaqlığın necə lazımdır cavabın verməsə, deməli, bu dünyada bir qram ədalət deyilən şey yox imiş. Tarix bu total laqeydliyin, vecsizliyin, yaltaqlığın cavabını verməlidir və yəqin ki, verəcək. Uzağa getməyə ehtiyac yoxdur, elə iyirminci əsrdə tarix dəfələrlə total vecsizliyin, laqeydliyin necə lazımdır cavabını verib. Rusiyada, Almaniyada, İranda… İnsanlar elə düşünürlər ki, laqeydlik göstərməklə, vəziyyətdən istifadə edib maddiyyat adına xırda-xuruş əldə etməklə qoca tarixi aldadırlar. Qoca tarix isə müdrükcəsinə, təmkinlə adamları seyr edir, sonra birdən, günlərin bir günü öz cavabını verib, onlara həyatı başa salır. Burda gözlə görülməyən, əllə tutulmayan cavab nəzərdə tutulmur. Gözlə görülməyən, əllə tutulmayan cavab Azərbaycana tarix tərəfindən çoxdan, ən azı on il əvvəl verilib. Bunu bilənlər bilir. İndi kimsə bilib, görüb, hiss edib bunu dilə gətirirsə, kimsə hansısa səbəblərə görə dilə gətirmirsə bu, məsələnin başqa tərəfidir. Tarixin cavabı dedikdə biz burda həqiqi, ciddi, əllə tutulan, gözlə görülən cavabı nəzərdə tutmaqdayıq. Elə bir cavab ki, hətta ən qalınqabırğa, hətta ən gönüqalın adam da onu şəxsən öz dərisində necə lazımdır hiss etməlidir.
