Yunan rejissoru Yorgos Lanthimosun filmlərinin əcaib stili var. Onun filmləri yaxşı mənada bir-birindən fərqlənir. Həmin art hause janrında olan filmlərdə kreativ özünəməxsusluq olsa da eynixətli, tipik Lanthimossayağı üslub gözə dəymir. Bu paradoksun özü elə Lanthimosun şəxsi üslubunu formalaşdırıb. Ancaq onun filmlərində qabarıq şəkildə despotizm və mövcud idarəetməyə qarşı bir üsyan çalarları həmişə yer alır. Bu, bir növ yunan rejissorun “vizit kartı” da sayıla bilər.
Lanthimosun 2009-cu ildə çəkdiyi “Kynodontas” (“Köpək dişi”) filmi “xarici dildə ən yaxşı film” üzrə Oskar film nominasiyasının favoritlərindən olub. İnsan təxəyyülünün sərhədlərinin təsəvvürə gəlməyəcək qədər geniş olduğunu öz sənəti ilə nümayiş etdirən yunan rejissor bu filmində də qeyri-adi süjet xətti ilə diqqət çəkməyi bacarır.
“Köpək dişi” filmi şəhər kənarında yaşayan bir ailənin dramı barədədir. Ancaq bu heç də öyrəşdiyimiz dramatik xüsusiyyətlərlə dolu filmlərə bənzəmir. Belə ki, şəhərdən kənarda yaşayan ailədə ata və ana ilə birgə onların iki qızı və bir oğlan övladı olur. Övladların hər birinin yaşı hardasa 30-a yaxındır. Bir şey var ki, həmin uşaqlar heç vaxt yaşadıqları böyük hasarla örtülmüş evdən bayıra çıxmayıblar. Çünki valideynlər belə istəyir. Onlar ata və ananın totalitar nəzarətində həyat sürür, böyüyür, elmə yiyələnir, əylənir və valideynlərinin yaratdığı qaydalardan kənara çıxmırlar.
İnfantilləşmiş bu gənc övladlar sanırlar ki, başlarının üzərində səmada gördükləri təyyarələr oyuncaq, həyətlərinə girən pişik dünyanın ən təhlükəli canlısıdır. “Dəniz” sözü hansısa yumşaq divan, “zombi” çiçək növüdür. Beləliklə, evə süzgəcdən keçməyən heç bir informasiya daxil ola bilməz.
Patriarxal idarəetmənin rəmzi çox aşkardır – qaydalar məhz ata tərəfindən qoyulur. Köşkdən kənara ancaq ata öz avtomobili ilə çıxmaq ixtiyarındadır ki, o da ərzaq və lazımlı əşyaları almaq üçün gedib, gəlir.
Bir də evin oğlu üçün “sağlam gigyenik hədəf” naminə kənardan onun üçün gətirilən qadın var. Qadın pul müqabilində oğlanla sekslə məşğul olur və bundan evdəkilərin hər biri xəbərdardır. (Bu hal feministlərin ürəyincə olmayacaq).
Ailənin fərdlərini heç də həyatdan narazı, ya da özlərini həbsə məhkum olunmuş əhvalda görmək olmur. Hətta onlara “xoşbəxt ailə” də demək olar. Onlar gün ərzində müxtəlif oyunlar oynayır, əyləncəli rəqabət aktlarına təhrik edilir, müəyyən elmi ədəbiyyatı mütaliə edir, geniş basseyndə üzür və videokamera ilə öz əlamətdar günləri ilə bağlı videolar çəki baxırlar. Əlbəttə onlar “qaydaları pozduqda” fiziki şəkildə cəzalandırılırlar da.
Ata isə “ərzaq və müxtəlif lazımi əşyalar” gətirmək adı ilə evdən işə gedir və mütəmadi olaraq bundan yeganə məlumatlı ana ilə evdə gizlədilmiş şəhər telefonu ilə əlaqə saxlayır. Qadın ona evdəki hadisələr, “fövqaladə hallar” barədə hesabat verir və ya sadəcə xüsusi ehtiyacı olan ərzaqları almağı tapşırır.
Evin uşaqlarına bildirirlər ki, onların ancaq ağızlarındakı “köpək dişləri” düşdüyü təqdirdə evi tərk edə, daha doğrusu rahat şəkildə müstəqil şəxs kimi “tilsimdən” xilas olub hasarın o tərəfindəki həyətə və həyata atıla bilərlər.
Hər şey öz axarı ilə gedən bir vaxtda evin oğlunun seks təlabatını ödəyən gənc qadın, gizlicə evin böyük qızı ilə də intim yaxınlığa girir. Belə ki, həmin qadın intim xidmət üçün oğlanın bacısına müxtəlif adi kiçik “hədiyyələr” təklif edərək öz istəyini həyata keçirir. Bundan heç kim xəbərdar olmur, ta ki, bir gün evin böyük qızı hədiyyə olaraq qadından onda olan film videokasetlərini alanacan.
Beləliklə, böyük qız gizlicə həmin filmlərə baxır və “Rocky”, “Jaws” kimi Amerika filmləri onun zehnini “zəhərləyir” və “pozub, yoldan çıxarır.” Qızın davranışları dəyişir və “gizli işi” ifşa olunur. O, döyülərək cəzalanır. Həmçinin xəbərdar edilir ki, obiri bacı və qardaşı bu barədə heç nə bilməsin.
Daha sonra evə gələn yeganə “yad şəxs” sayılan seks işçisi qadın ilə də əlaqələr kəsilir. Dəhşət bundan sonra başlayır. Çünki evin oğluna intim tələbatını ödəmək üçün iki bacıdan birini seçmək təklif olunur.
Filmin marağını tam itirməmək üçün ardını gətirməyəcəm ki, baxmaq istəyənlərin həvəsi qaçmasın.
“Köpək dişi” filmini qarışıq emosiyalar yaşamadan izləmək olmur. Süjet xəttinin qeyri-adiliyi, sakit fonda içlərində üsyan edib “qışqıran” qəhrəmanların səssiz hayqırtıları insana absurd və neytral hisslər yaşadır. Neytral ona görə ki, izləyici olaraq filmə baxanda zehnin çoxlu təzadlı fikirlərlə əhatələnir.
Əlbəttə izləyici istənilən interpretasiyalar aparmaqda azaddır. Onsuz da bu hal çox fərdi şəkil alır və filmdəki hadisələr müxtəlif assosiasiyalar yaratma iqtidarındadır.
Fikir verdinizsə yuxarıda ailə üzvlərinin adı çəkilmədi. Elə filmdə də bu belə gedir: “kiçik bacı, böyük bacı, qardaş, ata və ana.” Təbii ki, ata, ananın öz adları var və onlar bunu bilirlər. Lakin övladlara ad qoyulmayıb və onlar bioloji mənsubiyyətləri ilə çağırılırlar. Dolayı yolla identifikasiya məsələsinə qarşı olan bu addım da elə total nəzarətin bir hissəsi kimi əlaqələndirilə bilər. Kiməsə ad verməklə və ya onu adsız şərti ad ilə səsləməklə bir növ həmin adam üzərində hakimiyyət əldə etmək olur.
Əslində belə götürəndə Lanthimos birbaşa siyasi alleqoriyaya və qabarıq absurdluğa qaçan rejissorlardan deyil. O, izləyiciyə maksimum sərbəstlik verir və müsahibələrində də bunu vurğulayır. Onun filmləri sosial və ya mənəvi mesajlar fışqıran ekran əsərləri sırasına daxil deyil. “Köpək dişi” də o filmlərdəndir.
Sonda qeyd etmək yerinə düşər ki, əsəbləri zəif olanlar fiziki və psixoloji şiddətdən bol, insest, diskriminasiya elementləri ilə dolu olan “Köpək dişi” filminə baxmasalar məsləhətdir.
https://www.youtube.com/watch?v=kuyFxZ5OHIM
