Bir az başağrısı olacaq, ancaq xahiş edirəm öncə bu xəbəri, daha doğrusu, uzun-uzadı bir xəbərdən parçanı oxuyaq: “Noyabrın 9-da Albaniya Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının VI qurultayı keçirilmişdir.
Tədbirdə Beynəlxalq Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının (BHİK) Baş katibi Şaran Barrou və dünyanın 40-a yaxın həmkarlar ittifaqları mərkəzinin nümayəndələri də iştirak etmişlər.
Ölkənin paytaxtı Tirana şəhərində baş tutan tədbirdə Albaniya Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının sədri Kol Nikolay qurultaylararası müddətdə görülən işlərdən, əldə olunan nəticələrdən danışmışdır…
K.Nikolay qeyd etmişdir ki, bu nailiyyətlərə baxmayaraq, hələ də bir çox sahədə işçilərin hüquq və azadlıqlarının pozulması hallarına rast gəlinir. Məsələn, əksər iş yerlərində qadınlara və uşaqlara kölə münasibəti bəslənilir. Onlarla əmək müqaviləsi bağlanmır. Təhlükəsizlik qaydalarına əməl edilmir, əməkləri mühafizə olunmur. Tibbi yardım göstərilmir, əməkhaqqının ödənilməsində ayrı-seçkiliyə yol verilir. Pulsuz nahar verilmir. Onları işə aparıb-gətirməyə nəqliyyat vasitəsi ayrılmır. Bu qisim neqativ hallar çoxdur. Növbəti illər üçün müəyyənləşdirəcəyimiz hədəflərdə bu və bu qisim digər neqativ halların aradan qaldırılması və ya azaldılması əsas yer tutacaqdır”.
Haqlı olaraq soruşacaqsınız ki, hörmətli, hətta hörmətsiz müəllif, bizə nə Albaniyanın Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasından, onun VI qurultayından, nə bilim, Albaniyada əmək hüquqularının çeynənməsindən, əməkçilərə kölə münasibəti bəslənilməsindən.
Haqlısınız.
Sizin yerinizə olsam, mən də eyni cür düşünərdim.
Ancaq məsələ burasındadır ki, həmin xəbəri mən Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının (AHİK) saytından götürmüşəm! Link istəyirsiniz? Buyurun: http://ahik.org/articles/view/saran-barrou-albaniyanin-emek-bazarinda-tecili-islahatlara-ehtiyac-var
Bəli, bəli, bu həmin saytdır ki, orada ölkəmizdə digər bütün hüquqlar kimi rahatlıqla ayaqlar altına atılan əmək hüquqları, nüfuzu yerlərdə sürünən həmkarlar institutu barədə bir kəlmə də oxuya bilməzsiniz, ancaq Albaniyada işçilərin haqlarının və azadlıqlarının yerlərdə sürünməsinə səxavətlə yer ayrıldığını görərsiniz!
Ən komediyası isə odur ki, xəbərdən də göründüyü kimi, haqqında danışılan qurultayda AHİK nümayəndələri də iştirak ediblər və az-çox normal ölkədə həmkarlar institutunun borcunun əmək hüquqlarının pozulmasını palaz altına süpürmək yox, uca səslə dilə gətirmək olduğunu qulaqları ilə eşidib, gözləri ilə görüblər.
Bu həmin AHİK-dir ki, onun qurultayları bir qayda olaraq hakimiyyəti müdafiə, müxalifəti baltalama bəyanatları verildiyi ənənəvi sovet toplantılarından o yana keçmir, hesabat çıxışlarından isə belə mənzərə ortaya çıxır ki, bizdə obrazlı desək, “qurdla quzu” – işəgötürənlə işçi bir yerdə “otlayır”.
Dövlət müəssisələri bir yana, hətta özəl müəssisələrdə belə həmkarlar təşkilatı işçinin yox, işəgötürənin HƏMKARI kimi çıxış edir.
Bizdə sovetdənqalma Yazıçılar Birliyi, Rəssamlar İttifaqı nədirsə, AHİK də odur. Mahiyyəti etibarilə həmkarlar institutunun ruhuna, fəlsəfəsinə karikaturadır! Əsla azad deyil, gəlişmiş, sivil ölkələrlə müqayisədə çox geridədir, tənqidçi və mübariz əhval-ruhiyyədən uzaqdır, bir növ, hökmran sistemin vintciyi, YAP-ın “rayon təşkilatı” rolunda çıxış edir.
Mən hələ ölkənin həmkarlar institutunun başındakı şəxsin (Səttar Möhbalıyev) ölkə rəhbərinin köməkçilərindən birinin (Əli Həsənovun) qudası olması kimi absurd, anormal vəziyyəti demirəm!
Xəbərdə Albaniyadakı qurultayda iştirak edən iki Azərbaycan nümayəndəsindən birinin – AHİK-in beynəlxalq əlaqələr şöbəsinin müdir müavini kimi təqdim olunan Anar Möhbalıyevin AHİK sədri ilə eyni soyadı daşıması isə bunun yanında xırda söhbətdir deyə, ümumiyyətlə, üstündən sükutla keçirik.
İndi isə gəlin keçmişə kiçik bir ekskurs edək.
Bu ekskursdan hətta təxminən 100 il öncə ilə müqayisədə belə, bizdə həmkarlar institunun nə qədər komik, bir az da dəqiqləşdirsək, tragikomik vəziyyətdə olduğunu aydın görəcəksiniz.
Azərbaycanın ilk həmkarlar təşkilatı (bundan sonra: HT) 1905-ci ildə Bakıda yaradılıb.
Həmin il oktyabrın 17-də Bakıda konka fəhlə və qulluqçularının HT fəaliyyətə başladı, noyabrda isə mətbəə işçiləri həmkarlar təşkilatının əsası qoyuldu.
Elə həmin il mühəndis və texniklərin, həkimlərin, müəllimlərin, vəkillərin siyasi həmkarlar təşkilatı meydana gəldi. Bu dövrdə kontor qulluqçuları, şəhər, mədən qulluqçuları, ticarət gəmiçiliyi qulluqçılarının da kiçik HT-ləri mövcud idi.
1905-ci ilin sonunda Bakıda “İttifaqların ittifaqı bürosu” ortaya çıxdı. 1906-cı ilin yanvar-fevral aylarında Bakı şəhəri və onun, indiki inzibati bölgü ilə desək, rayonlarının kontor qulluqçularının həmkarlar təşkilatı və gəmi mexaniklərinin cəmiyyəti fəaliyyətə başladı.
1906-ci il martın 4-də həmkarlar təşkilatları haqqında xüsusi qanun – “Ticarət və sənaye müəssisələrində şəxslər və ya bu müəssisələrin sahibləri üçün təsis edilmiş həmkarlar cəmiyyətləri haqqında müvəqqəti qayda ” – qəbul edilmişdi. Bu qanunla həmkarlar təşkilatlarına, nizamnamələri müəssisə rəhbərliyi tərəfındən qeydiyyata alınmaq şərtilə leqal fəaliyyat göstərmək hüququ verildi.
Ümumiyyətlə, 1906-cı ilin sonlarında Bakida 18-20 HT var idi.
Həmin il avqustun 18-də Balaxanı fəhlələrinin təşəbbüs qrupu Bakı şəhəri və onun rayonlarinin neft sənayesi fəhlələrinin həmkarlar cəmiyyətinin yaradılması barədə nizamnamə və təqdimatla Bakı şəhəri qeneral-qubernatoruna müraciət etdi.
1906-cı ilin oktyabrında Xatisovun emalatxanaları ərazisində (indiki Suraxanı rayonunda) Neft sənayesi fəhlələri həmkarlar təşkilatının Nizamnaməsinin birinci paraqrafında cəmiyyətin üzvliyinə ancaq fəhlələrin daxil ola bilməsi, Nizamnamənin qeydlərində isə sahibkarlar və mədən-zavod idarəçiliyinin üzvlərinin cəmiyyətin üzvləri sırasına daxil edilə bilməməsi qeyd olunmuşdu.
Həmin vaxtlar HT istehsalat prinsipi üzrə qurulurdu. Onun üzvü milliyyətindən və ixtisasından asılı olmayaraq təşkilata daxil olarkən 50 qəpik məbləğində üzvlük haqqı ödəyirdi. Bundan əlavə hər ay cəmiyyətin xeyrinə əmək haqqının 2 faizini keçirən hər bir neftçi-fəhlə HT üzvü ola bilərdi. 1908-ci ildə üzvlük haqqı 2 faizdən 1-ə endirilmişdi.
Ölkəmizdə ilk həmkarlar təşkilatının meydana çıxması tariximizdə ilk mətbuatın, ilk teatrın yaranması qədər önəm daşıyan hadisələrindən biridir. Çünki həmkarlar birliklərinin yaranması ilə o vaxtadək Azərbaycanda, xüsusuilə Bakıda kortəbii şəkildə aparılan ictimai-siyasi mübarizə mütəşəkkil formaya keçdi, təşkilatlanma ənənləri meydana gəldi.
Hazırda Azərbaycanda 20 minin üzərində həmkarlar təşkilatı var. Amma onlar həmkarlar fəlsəfəsindən uzaqdırlar: yuxarıda da vurğuladığımız kimi, formal fəaliyyət göstərirlər, azad və müstəqil deyillər, işçidən daha çox işəgötürənin ruporu kimi çıxış edirlər, hakim sinfin əməkçilərə qarşı dəyənəyi rolunu oynayırlar.
Halbuki ilk həmkarlar təşkilatları ilə bağlı vəziyyət 180 dərəcə fərqli idi. Onlar nəinki işçi hüquqlarının qoruyucusu, kəskin iqtisadi və sosial tələblərin səsgücləndiricisi kimi çıxış edir, hətta sərt siyasi çıxışlardan da çəkinmirdilər.
Bütün hallarda indikindən qat-qat azad, təşəbbüskar və tələbkar idilər.
Bu da günümüzdən baxdıqda çox ibrətlik bir olaydır.
