Bu gün xristianlıq deyəndə ağlımıza nə gəlirʔ
Kiminsə ağlına xaç simvolu, başqasının ağlına Roma papası, bir başqasının ağlına Allahın göndərdiyi kitabı təhrif edən, amma bununla belə yenə də “əhli kitab” sayılan qövm.
Bəs xristianlıq necə yaranmışdı?
İndi bizim eranın başlanğıcı kimi baxdığımız dövr bu dinin yaradıcıları – yəhudilərin təqvimində 3760-cı, dövrün əsas güc sahibi, super-dövləti Roma üçün isə 750-ci illər sayılırdı. Ümumiyyətlə, o dövrdə bəşər sivilizasiyası o qədər də gənc sayılmazdı: artıq mövcudiyyətlərini bitirmiş Şumer və Misir mədəniyyətlərinin yaranmasından 4 minillikdən çox zaman keçmişdi. Amma hər halda, o zaman yaşayanların heç birinin ağlına gəlməzdi ki, gələcəkdə tarixin əsas sayım nöqtələrindən biri sayılacaq zaman dilimində yaşayırlar.
Xristianlığın yarandığı coğrafiya olan İudea o dövrdə Romaya tabe idi və oranı Romadan təyin olunan vali idarə edirdi. Oranın yerli əhalisi – yəhudilər artıq əsrlər idi ki, həm öz dini mənsubiyyətlərinə, həm də bunu cidd-cəhdlə qoruduqlarına görə başqalarından seçilirdi. Amma sözü gedən ərəfələrdə bir tərəfdən Roma əsarəti, digər tərəfdən yerli din xadimlərinin özlərini heç də müqəddəs kimi aparmamaları cəmiyyəti gərginlik içində saxlayır; onlara Tövratda vəd olunan, gəlib onları əsarətdən xilas və xoşbəxt edəcək məsihin gəlişini arzulatdırırdı.
Məsih – “məsh edilmiş”, yəni başına müəyyən maye – su, yaxud yağ çəkilmiş şəxs mənasını verir. Qədim zamanlarda o coğrafiyada şah seçilən şəxsin başına zeytun yağı çəkilirdi. İvrit dilindəki orijinal forması – “maşiah” da artıq çoxdan idi ki, şah sözünün sinonimlərindən biri kimi istifadə olunurdu. Beləliklə yəhudilərin arzuladıqları şəxs əslində onları siyasi cəhətdən azad etməli, iqtisadi cəhətdən rifaha çatdırmalı, eyni zamanda onların öz dinlərinə əcdadlarının göstərdiyi şəkildə ibadət etmələrinə şərait yaratmalı idi.
Cəmiyyətin bu tələbinə uyğun olaraq zaman-zaman kimsə ya özü, ya da başqaları tərəfindən Məsih elan edilir, aqibətləri isə əsasən edam olurdu. Araşdırmaçıların fikrincə sonralar tarixə peyğəmbər və xristianlığın yaradıcısı kimi düşəcək Nazaretli İsa da (orijinalda Yeşua) onlardan biri idi.
Edamından xeyli sonra tərəfdarlarının qələmə aldığı, “İncil” adı verilən kitablardan belə məlum olur ki, o, insanlara tanrıdan qorxmaq əvəzinə onu sevməyi, bütün insanların Adəm və Həvvadan törədikləri üçün qardaş sayıldığı və bu səbəbdən hər şeyi bir-birləri ilə bölüşməli olduqlarını və qanunları heç də həmişə hərfi mənada anlamamağı öyrədirmiş. İnsanların hər şeyi öz anladığı kimi təfsir etmə xasiyyəti səbəbindən onun dediyi bir çox şeylər, məsələn, hamını allah yaradıbsa, içi özü qarışıq hər kəsin onun övladı olduğu barədə dedikləri sonradan “İsanın allahın oğlu olması” formasında yanlış yorumlanmış və xristianlığın əsas şərtlərindən birinə çevrilmişdir.
Kitabda ona aid olunan fövqəltəbii möcüzələri (ölü diriltmək, suyu şəraba çevirmək və s.) çıxsaq, fəaliyyətinin ən təsirli məqamlarından biri kimi Yerusəlimdə iudaizmin əsas məbədinə girərək din xadimlərini rüşvətxorluqda ittiham eləməsi və ora uyğun hesab etmədiyi əşyaları dağıtmasını göstərmək olar.
Təbii ki, belə hərəkətlər artıq mənəvi cəhətdən deqradasiyaya uğramış din xadimlərinin nüfuzunu daha da zədələyirdi. Onlar isə, əlbəttə, buna uzun müddət dözməyi düşünmürdülər. Beləliklə qısa müddət sonra yəhudi din xadimləri onu Roma valisi Ponti Pilatusun həvəssiz göstərişi ilə edam etdirir.
Gələcəkdə mövcud olacaq xristian dövlətləri yəhudiləri bu hadisəyə görə əsrlər boyu təqiblərə məruz qoyacaqdı. Amma buna hələ çox vardı.
Edamdan bir neçə ay keçdikdən sonra onun əsasən Qalileya gölünün balıqçılarından ibarət olan tələbələri – gələcəkdə onlar 12 Həvari adı altında müqəddəs elan ediləcəkdi – iddia etməyə başladılar ki, Yeşua edamından sonra dirilmiş, dəfələrlə onlarla görüşmüş və nəhayət 40-cı gün bir də dünyanın sonunda qayıtmaq vədi ilə göylərə qalxmışdır
Yerli əhalinin arasından az da olsa bu əhvalata inananlar tapılırdı. Qısa müddət sonra onlar şəbəkələşməyi bacararaq İudaizmin içində bir təriqət kimi görünməyə başlayır. Onlar öz dinlərinin – iudaizmin bütün doqmalarını xırda şərtlərlə qəbul edir, bütün bunlara sadəcə İsanın vəd edilmiş məsih olduğunu və onun nahaqdan edam edildiyini əlavə edirdilər. O zamanlar yəhudi dininin içində artıq müxtəlif təriqətlər mövcud idi: bunların arasında həm fariseylər və saddukeylər kimi kütləvilərinə, həm də Kumran icması və başqaları kimi azsaylılarına da rast gəlmək olurdu.
Eyni zamanda İsanın azsaylı ardıcılları mühafizəkar yəhudilər tərəfindən təqib edilir, onlara bu batil inancdan çəkilmək tövsiyə olunurdu. Belə təqibçilərin ən başda gedənlərindən biri – Şaul idi. O, Tarsus, indiki Mersin şəhərinin yaxınlığında, yəhudi din xadiminin ailəsində doğulmuşdu. Ən qəribəsi budur ki, yəhudi olmalarına və Romadan çox uzaqda yaşamalarına baxmayaraq bu ailə Roma vətəndaşlığına malik idi. O zamanlar indiki kimi bir ölkədə doğulmaq, ya da yaşamaq tamhüquqlu, qanunlar tərəfindən qorunan vətəndaş olmağa kifayət etmirdi. Bunun üçün yetərincə mühüm adam olmalı idin.
Günün birində xristianların kabusu – qədim yəhudicə və arameycədən başqa həm də yunan və latın dillərini bilən, dövrünə və cəmiyyətinə görə xeyli savadlı olan Şaul özü xristianların tərəfinə keçir. Xristianlar onun bu hərəkətini növbəti əfsanələri ilə izah edir: guya o hansısa şəhərə, adəti üzrə xristianları təqibə yollanarkən qeybdən: “Şaul, Şaul, niyə məni təqib edirsənʔ” sədası eşidir və gözləri kor olur. 3 gün sonra çatdığı şəhərdə isə məhz arxasınca təqibə gəldiyi xristian onun gözlərini açır. Onun niyə xristianlığı qəbul etməsinin əsl səbəbini isə nə zamansa bilməyimiz güman ki, mümkün olmayacaq.
Məhz onun sayəsində xristianlar daha ciddi təşkilatlanmağa başlayır, xristianlıq isə yalnız yəhudilərə aid məsələ olmaqdan çıxır. Xristianlıq tarixində adı Müqəddəs Pavel kimi keçən Şaul bu dinin İsadan sonrakı iki əsas fiqurundan biri hesab olunur.
Erkən xristianlığın ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri 49-cu ildə, yəni İsanın edamından təxminən 15 il sonra baş verən Yerusəlim yığıncağı oldu. İlk Kilsə Yığıncağı hesab olunan, Şaulun təşəbbüsü ilə qurulan bu məclisdə çox maraqlı qərarlar alındı. Bunlardan ən mühümü xristianlığı qəbul etmiş qeyri-yəhudilər üçün donuz əti qadağası və sünnət əmrinin ləğv olunması idi. Beləliklə faktiki olaraq İudaizmin daxilindəki bir təriqət “əcnəbi” üzvləri qəbul etmək naminə öz şəriətinə redaktə etmək kimi cəsarətli bir addım atır və bununla da xristianlığın başqalarının arasında yayılmasının qarşısında duran əsas maneələr aradan qalxmış olur. Artıq qeyri-yəhudilər, məsələn yunanlar da sünnət olunmadan, donuz ətindən imtina etmədən özlərini İsanın davamçısı hesab edə bilərdilər. Yeri gəlmişkən dinə adını vermiş yunan sözü Xristos da “Məsih” sözünün yunanca tərcüməsindən başqa bir şey deyil.
İkinci dönüş nöqtəsi isə eramızın 66-70-ci illərində baş verən Yəhudi Müharibələri hesab olunur. Yəhudilərin Romaya qarşı üsyanı zamanı baş verən bu qanlı müharibənin yekununda – Yerusəlimin romalılar tərəfindən mühasirəsi zamanı şəhərdəki xristian icması müdafiədə iştirakdan imtina edərək şəhəri tərk edir və yaxın şəhərlərə, ölkələrə səpələnərək İsanın sülhpərvər ideyalarını yaymağı davam etmək qərarı alır. Onların hərəkətindən bərk qəzəblənən, son döyüş əhval-ruhiyyəsində olan yəhudilər bunu satqınlıq kimi qiymətləndirərək hələ ki, əsasən soydaşlarından ibarət olan xristianlara artıq yad gözlə baxmağa, onları özlərindən saymamağa başlayır.
Tədricən Suriyaya, Anadoluya, Yunanıstana, Misirə və nəhayət Roma şəhərinin özünə nüfuz etməyə başlayan xristianlıq təbii ki, dövrün sivilizasiya mərkəzlərində yaşayan fikir adamlarının da diqqətini çəkirdi. II əsr filosoflarından hesab olunan Celsus xristianlığın tənqidinə həsr etdiyi “Doğru söz” əsərində bu ideologiyanı barbar mənşəli sayır. (O dövrün romalı və yunanlarının nəzərində özlərindən başqa demək olar bütün xalqlar, o cümlədən yəhudilər barbar hesab olunurdu.) Müəllifin fikrincə yəhudilərə aid bu əhvalat məhz yunanlar arasında yayılandan, yunan fəlsəfəsindən təsirlənəndən sonra belə cəlbedici hala gəlib.
Celsus pasifizmi, tərki-dünyalığı təbliğ edən və eyni zamanda barbar mənşəli hesab olunan tanrı ideyasının qəbul edilməsi gərəkdiyində israr edən xristianlığı, dövlətin – Roma İmperiyasının təməllərinə təhlükə hesab edirdi.
Dövrün Celsus və digərləri kimi ziyalılarının dedikləri ilk dövrlərdə müəyyən təsir buraxsa da bir müddət sonra xristianlıq artıq mədəni cəhətdən get-gedə daha çox deqradasiyaya uğrayan və çöküşə başlayan Roma İmperiyasının hər tərəfinə yayılmağa başlayır və yeni nəsillər tərəfindən kifayət qədər inandırıcı görünürdü.
Beləliklə, xristianlıq yaranışından təxminən üç yüz il sonra artıq o qədər yayılır ki, onun təqibi mümkünsüz hala gəlir və Roma İmperatoru Konstantin 313-cü ildə onu leqallaşdırmaq məcburiyyətində qalır. Çox keçmir, xristianlıq dövlət dininə çevrilir. Beləcə xristianlığın ilkin dövrü bitir: üç əsrə yaxın idi ki, təqib olunan xristianlar artıq zəifləməkdə olsa da hələ də dünyanın ən güclü sayılan imperiyasını idarə edən əsas qüvvəyə, hakim zümrəyə çevrilməyə başlayır. Deyilənlərə görə xristianlıqda rahibliyin xüsusi institut kimi yaranması da o dövrdə baş verib. Doğma ideologiyalarının artıq bürokratiyaya çevrilməsinə, dünənə qədər onları təqib edən karyeristlərin birdən-birə cild dəyişdirib özlərini xristian kimi təqdim etməsinə dözməyən necə deyərlər əməlisaleh xristianlar o dövrdən başlayaraq tərki-dünyalığa çəkilir, ömürlərini ancaq allaha ibadətə həsr etmək yolunu seçirlər.
Səhifəmizdə hər hansı səhv və ya qeyri-dəqiq məlumat gördükdə, həmin mətni seçib Ctrl+Enter düymələrini sıxaraq bu barədə bizə məlumat verməyinizi xahiş edirik.
