Dövlət borcu: 100 il əvvəl və bu gün

2018-ci ilə olan sonuncu məlumata görə, Azərbaycan Respublikasının xarici dövlət borcu 9600 milyon ABŞ dolları (və ya 16320 milyon manat) təşkil edir. Bu isə Ümumi Daxili Məhsulun (il ərzində ölkə ərazisində istehsal olunan xidmət və məhsulların ümumi həcmi) 21,9%-di. Müvafiq göstəriciyə yalnız hökumətin birbaşa öhdəlikləri daxildir. Beynəlxalq Bank, ADY və digər dövlət şirkətlərinin nümunəsində biz bilirik ki, dövlət şirkətlərinin borcları buna yaxın rəqəm təşkil edir. Eyni zamanda onları da dövlət borcuna daxil etmək olar, çünki bir çoxunun götürdüyü kreditləri tam ödəməyə imkanı olmur. Beləliklə, müvafiq rəqəm ÜDM-in 25-30%-dən artıqdır. Ümumən son zamanlar dövlət borcunun artım tendensiyası müşahidə olunur. Misal üçün, 2019-cu ilin dövlət büdcəsində dövlət borcu ilə bağlı birbaşa xərclərin 10% təşkil edəcəyi proqnozlaşdırılır

100 il əvvəl yaradılmış Respublikada vəziyyət necə idi? Keçən məqalədə, büdcələri müqayisə edərkən, biz qeyd etmişdik ki, AXC dövlət büdcəsinin gəlirləri arasında borc 17% təşkil edirdi. Amma bu borc daxili adlandırılır. Yəni hökumət müvafiq borc kağızlarını buraxmaqla əhalidən borca vəsait götürürdü. Bunun da əsas səbəblərindən biri də, o zaman normal fəaliyyət göstərən maliyyə sisteminin olmaması idi. Misal üçün, rəsmi olaraq ölkə ərazisində həm Nikolay, həm Kerenski rublları, həm də 1917-1918-ci illərdə Bakı bələdiyyəsi və Zaqafqaziya İdarəsi tərəfindən buraxılan bonlar (borc kağızları) qəbul olunurdu. Bu isə maliyyə sistemində daima problemlər yaradırdı (rəsmi olaraq eyni məzənnəyə malik olmasına baxmayaraq, hər birisinin öz məzənnəsi var idi, pul bazasının dar olması və s.). Nəticədə, hökumət borc kağızları buraxaraq müəyyən qədər həm maliyyə bazarını tənzimləyirdi, həm xərclərini ödəyə bilirdi. İnflyasiyanın yüksək olması isə xərcləri artırmağa məcbur edirdi (1919-cu il ərzində, yanvar və dekabr aylarında qiymətlər arasında 2,5 dəfəlik fərq qeydə alınmışdı).

Bununla belə, AXC hökuməti əhalidən borc götürməklə bərabər, həmçinin borca vəsait də verirdi. 1918-ci ildə, üç sərəncam vasitəsilə Dağlı Hökumətinə 50 milyon rubl faizsiz borca vermişdir. Amma əsasən AXC hökumətindən borca (belə demək olarsa) alan Britaniyanın Bakıda yerləşən komandanlığı idi. 1919-cu ilin mayında Hökumətin iclasında maliyyə naziri xəbər verirdi ki, hökumət aylıq 135 milyon rubl xərcləyir. Məlumatına görə, xərcləri şərti olaraq üç istiqamətə bölmək olar: neft sənayesinin saxlanması (60 milyon), Britaniya komandanlığı xərclərinin qarşılanması (35 milyon) və birbaşa dövlət xidmətlərin təmin edilməsi (40 milyon). Britaniya komandanlığı büdcədə böyük pay təşkil edilməsi həm hökumətdə, həm parlamentdə bir neçə dəfə müzakirəyə çıxarılsa da, vəziyyət ciddi olaraq dəyişmirdi. Yeri gəlmişkən, burada nəzərə almaq lazımdır ki, neft sənayesinin saxlanmasına xərclənən vəsait də britaniyalar ilə birbaşa bağlı idi. Çünki Bakı nefti üçün əsas bazar qismində Rusiya çıxış edirdi, britanlar isə Rusiyaya neftin satılmasını qadağan etmişdi və nəticə etibarilə, sahibkarların xərcləri hökumətin çiyinlərinə düşürdü.

1920-ci ilin yanvarın 20-də Maliyyə nazirliyi “Britaniya komandanlığının Azərbaycan hökumətinə olan borca dair məlumat” adlı sənəd hazırlamışdı. Bu sənəd ilə cədvəldən tanış ola bilərsiz.

Cədvəl. Britaniya komandanlığının Azərbaycan hökumətinə olan borca dair məlumat

Cədvəldən göründüyü kimi, Britaniya hərbi komandanlığı Azərbaycan hökumətinə 212 milyon rubl borclu idi. Bu borcun yaranma dövrü əsasən 1919-cu ilin birinci yarısı idi. O dövrdə, 1 ingilis funt sterlinqi 240 rubla bərabər idi. Müvafiq olaraq bu 886670 funt sterlinq edir. Əgər İstehlakçı qiymət indeksi üzrə hesablasaq, bu 2018-ci ilin qiymətlərində 44,9 milyon funt sterlinq və ya 98 milyon manat (2018-ci ilin noyabr ayı üçün məzənnəyə əsasən) edəcək. Bundan başqa Bakı şəhər bələdiyyəsi də 1919-cu ilin mayında Britaniya komandanlığına məktəblərin əsgərlər tərəfindən tutulması ilə bağlı hesab təqdim etmişdi. Onların hesablamlarına görə, bununla bağlı Bakı şəhərin itirdiyi vəsait 319280 rubl (1330 funt sterlinq) təşkil edirdi. Amma Britaniya komandanlığı hər dəfə ödənişdən imtina edirdi. Misal üçün, 1919-cu ilin sentyabrın 11-də maliyyə naziri Həsənov Britaniya komandanlığı tərəfindən ölkədən çıxarılan məhsullar üzrə rüsum və aksizlərin ödənilməsinə dair müvafiq tələbnamə göndərdi, amma 15 sentyabr alınan cavabda Britaniya komandanlığı ödənişdən imtina edirdi və xəbər verirdi ki, onlar neftə görə aksiz və rüsum ödəməli deyirlər. Maraqlıdır ki, rəsmən nefti ölkədən çıxartmaq üçün aksiz və rüsumları əvvəlcədən ödəmək lazım idi, amma Azərbaycan hökumətinin müvafiq qərarına görə, ingilis zabitləri bu sənədləşmədən azad idilər. Eyni zamanda onlardan aksiz və rüsum təkcə neft və neft məhsullarına görə yox, hətta konyak (1950 rubl) və digər mallar üzrə (un və kağız üzrə 74,3 min rubl) hesablanmışdı, amma Britaniya komandanlığı ödənişdən hər bir halda imtina edirdi.

Yalnız müəyyən danışıqlardan sonra, Britaniya komandanlığı borcun yalnız bir hissəsini, hərbi əməliyyatlar üzrə, ödəməyə razı oldu. Razılığı isə bir tələb irəli sürmək ilə verdi. Müvafiq məbləğ yenidən hesablanmalı idi. Açıq məlumatlara görə, 1920-ci ilin aprel ayına kimi borcun bu hissəsi də ödənilmədi. Dağlı Respublikasına verilən borc isə, Respublikanın ləğvi ilə itdi. Yeri gəlmişkən, yalnız ingilislər yerli hökumət hesabına yaşamırdılar. Misal üçün, ərzaq nazirliyi üzrə türk ordusu 11 milyon rubl xərcləmişdi və bu vəsait də qayıtmadı. Faktiki olaraq, borc olaraq verilən 273 milyon rubl (indiki 130 milyon manat) büdcəyə qaytarılmadı.

Xaric ilə bərabər, AXC hökuməti həmçinin daxili subyektlərə də borc verirdi. Belə ki, 1918-ci ildə hökumət tərəfindən qəbul edilmjiş birinci qərarlarndan biri, Gəncə şəhər bələdiyyəsinə 150 min rublun faizsiz borc kimi verilməsi idi. Eyni ilin sonunda, Bakı şəhər bələdiyyəsi də 5% ilə 3 milyon rubl almışdı. Bakı şəhər bələdiyyəsi bundan sonra da borc üçün bir neçə dəfə müraciət etmişdi və hökumət tərəfindən razılıq almışdı.