Soldumu gülzarın, ey Faiqi-Neman pəsər?
Laləyi-nemanların oldumu xunin cigər?
Sinənə dəsti-qəza çəkdimi sixi-kədər?
Nərkisi-şəhlalərən jaləçəkan oldumu?
Şimdi sənə mən deyən mətləb əyan oldumu?
Mirzə Ələkbər Sabirin bu satirik şeiri “Hop-hopnamə”dən çoxumuza tanışdır. Ancaq həmin satiranın hekayətini nə qədərimiz bilirik?
Hansı ki, o hekayət aydınlanma tariximizin önəmli hadisələrindən biri ilə bağlıdır.
Sabirin haqqında danışdığımız şeirində xitab etdiyi ünvan Azərbaycanın böyük maarifçilərindən biri Ömər Faiq Nemanzadədir.
O Nemanzadə ki, ötən yüzilliyin əvvəllərindən “Qiyamətə qədərmi kor gəlib, kor gedəcəyiz? Qafil doğub, qafil öləcəyiz? Boynumuzdakı bu ağır cəhalət zəncirlərini, qəflət yüklərini məhşərə qədərmi sürükləyib götürəcəyiz?” deyə haray qoparır, savadlanma mübarizəsinin ön sıralarında qərar tuturdu.
O Nemanzadə ki, “…Zaman dəyişir, dünya dəyişir, hər zərrə dəyişir. İnsaf və mürvətmidir ki, bizlər hər şeydən də dışarı olaq? Dəyişməli, biz də mütləq dünyəvi əməllərimizi, göz görə təhlükələrə, səfalətlərə sürükləyən köhnə adətlərimizi, cahilanə fikirlərimizi, əməllərimizi dəyişməliyik” deyə kirli keçmişə, xalqın qollarında qandala, dilində qıfıla, şüurunda buxova çevrilən geriçi anlayışlara, dini və mental hegemoniyaya qılınc çəkir, aydınlıq gələcəyin yalnız çağdaş bəşəri dəyərlər üzərində inşa oluna biləcəyini hayqırırdı.
O Nemanzadə ki, “Bir qisim kişilərimiz də var. Mədənilərin əsərlərini və o səbəblə də onların rəftarlarını, hallarını xoş görürlər, onlar kimi olmaq istəyirlər. Mədəniyyəti paltarda, dildə zənn edərək, uzun arxalıqlarını, başmaqlarını çıxarıb gödək jaket, dar çəkmə geyirlər, hər kəsin 15-20 ildə yetdiyi indiki mərtəbəyə bunlar 5-10 manatla on dəqiqədə nail olurlar. Az vaxtda tərbiyəli meymunlar kimi yekə bir obrazovannı olub qurtulurlar (qeyrətlərinə nəzər dəyməsin!) firəng köynəklərinin yaxasını qulaqlarına qədər çıxarırlar, amma qafalarından köhnə fikri, xəbərsizliyi çıxarmayırlar. Başlarında elmdən, mərifətdən, aləmdən xəbər yox!” deyə çırpınıb durur, sanki həm də bu günümüzə – pula, maddiyyata təslim olmuş bir topluma üsyan edir, yüksəlişin yeganə ünvanının “mədəniyyət, mədəniyyət, yalnız mədəniyyət” (Hüseyn Cavid) olduğunu hayqırırdı.
O Nemanzadə ki “İlahi, bizim millətimizin mərifət baharı nə vaxt gələcək? Elm çiçəklərimiz nə zaman açılacaq? Həmişə böylə gözü bağlı, dili lalmı qalacağız? Bu nə halətdir ki, biz düşmüşüz. Bu nə yükdür ki, biz çəkirik? Daha nə zamana qədər bu cəhalət boyunduruğundan qurtula bilməyəcəyiz? Axı biz də insanız! Cəhalət ilə puç olub gedən, mərifət ilə salamata çıxan millətlərdən ibrət alalım! Onlara bu barədə şükür-dua edəlim. Edəlim ki, bizə öncülük, rəhbərlik edib nümuneyi-misal olmuşlar. Mərifət və cəhalətin xeyir və şərini çox əvvəl pək böyük fəlakətlər ilə təcrübə etmişlərdir. O dərəcədə ki, daha bizə təcrübə üçün bir qaranlıq nöqtə olsun buraxmamışlardır. Ancaq bu gün bizə qalan vəzifə bu neməti qənimət bilib insanca istifadə etmək, ibrət almaqdır” deyə bütün dərdlərimizin dərmanını bar-bar bağırırdı: inkişaf etmiş, mədəni xalqların təcrübələrinə yiyələnmək, onlardan dərs almaq, onların açdığı yolla irəliləmək!
Mirzə Ələkbər Sabir isə Nemanzadənin bu çırpınışlarını, hayqırışlarını nəzərdə tutub yazırdı:
Fayidə verməz dedim etdiyin əfqan sənə,
Halına yandıqların eyləməz ehsan sənə,
Məskən olur aqibət, guşe-yi zindan sənə,
Guşe-yi zindan sənə iştə məkan oldumu?
Şimdi sənə mən deyən mətləb əyan oldumu?
Böyük şairin Nemanzadəyə xitabının kökündə isə onun həbsi dayanırdı.
1907-ci ildə Ömər Faiq Tiflisdə həbs edilmiş və Metex qalasına salınmışdı.
Buna səbəb onun inqilabi ruhlu çıxışları, amansız tənqidləri idi.
Həbsinədək dəfələrlə Nemanzadənin evində axtarışlar aparılmışdı. Bu axtarışlar zamanı yazıları müsadirə olunmuş, felyetonları qəzet və jurnal səhifələrindən çıxarılmışdı.
Lakin görkəmli maarifçi geriyə addım atmamış, sonda hökumət dairələri onun susdurulması üçün zindana salınmasından başqa yol görməmişdilər.
Ömər Faiqin həbsi cəmiyyətin mütərəqqi kəsiminin ciddi etirazlarına səbəb oldu. Bu etirazlar çox keçmədən nəticə verdi və Nemanzadə azadlığa buraxıldı.
Sabirin “Soldumu gülzarın, ey Faiqi-Neman…” misrası ilə başlayan satirası da məhz o günlərdə yazılıb.
(Həmin həbsin daha bir “yadigarı” isə “Molla Nəsrəddin”çi rəssamı Şmerlinqin çəkdiyi ayağı qandallı Ömər Faiq portretidir).
Sabirin satirasında dözülməz ağrı, dəhşətli yanğı duyulur: o, həyatını, sağlamlığını xalqın aydınlanmasına, cəhalət və köləlik zəncirlərindən qurtulmasına həsr edən bir fədakarın şərlənərək zindana atılmasına özünəməxsus etiraz edir. Etirazın hədəfində yalnız Nemanzadəni həbsə atanlar yoxdur, həm də bu həbsə səssiz qalan, biganə qalan toplum var: “Halına yandıqların eyləməz ehsan sənə…”
Əslində isə bu satirik etiraz mətnində təkcə Ömər Faiqin məhbəsə salınması deyil, elə Mirzə Ələkbərin də öz taleyi, aqibəti ifadə olunub. Düzdür, Nemanzadə ilə eyni dəyərləri, eyni düşüncələri, eyni dərdləri paylaşan Sabir həbs olunmayacaqdı, ancaq toplumun iliklərinə qədər işləmiş cəhalətdən, savadsızlıqdan, kültürsüzlükdən, fatalizmdən, xürafatdan, yaltaqlıqdan çərləyib xəstə yatağına düşəcək, o yataqdan bir də heç vaxt qalxmayacaqdı.
Və kim bilir, bəlkə həmin vaxt Nemanzadə dodaqaltından, ya da ürəyinin lap dərinliyində Sabirin ona yazdığı misraları elə onun öz ünvanına pıçıldamışdı:
Söyləmədimmi sənə rahət otur heyfsən?
Çəkmə bu millət qəmin, çək özünə keyf sən!
Xanə deyildir sənin, getməlisən, zeyfsən!
Eyləmədin etina qissə haman oldumu?
Şimdi sənə mən deyən mətləb əyan oldumu?
