Güclü ənənələrin yoxluğu despotik, geriçi sistemlərin ömrünü uzatmaqla yanaşı, həm də məişət səviyyəsində münasibətlərarası xaos yaradır.
Ənənə nədir?
Ənənə – cəmiyyət və ya qrup içərisində müəyyən keçmişə sahib olan, simvolik və ya xüsusi bir əhəmiyyətə malik, nəsildən nəsilə ötürülərək sanksiya gücü olan qalıq, vərdiş, məlumat, eyni zamanda davranış və inanc toplusudur.
Bu gün sivil toplum ola bilməməyimizin, inkişafdan geri qalmağımızın ən başlıca səbəblərindən biri ənənələrin olmamasıdır. Ənənəsizlik ən böyük boşluğumuzdur. Cəmiyyəti bir orqanizm kimi təsəvvür edib, ənənəni bu vücudun ağlı, şüuru kimi götürsək, vəziyyət sizə daha aydın olacaq.
Əslində ənənələri olmayan cəmiyyət yoxdur. Güclü və ya zəif ənənələri olan cəmiyyətlər var. Yarpaq kimi əsən, kökü möhkəm olmayan ağacı həmin zəif ənənələri olan cəmiyyətə bənzətmək olar. Bərk bir küləyin əsməsi kifayətdir ki, o ağac yerindən qopsun. Həm də çürüməkdə olan, hər tərəfini qurd basmış bu ağacı idarəçi despotik bağban ancaq dekorativ şəkildə başqalarına nümayiş etdirir. Kosmetik dəyişiklikdən savayı, orda möhkəmliyin artmasına, sağlamlığın bərpasına xidmət edən heç bir addım yoxdur. Əlində inzibati resursları olan bağban ağacın ancaq dekorativ təkamülünə imkan yaradır. Digər nüansların inkişafı onu qane etmir, buna görə də o, stimullaşdırıcı sayılan hər şeyin qarşısını alır.
Ağacın vətəndaşları sayılan meyvələr isə özlərini buranın daimi yaşayanı kimi yox, laqeyd turist kimi aparırlar. Onlar “vətəndaş” yox, sadəcə “sakin” olmaqla kifayətlənirlər. Etiraz, haqq-ədalət tələb etmək meyvələrin işi deyil. İstismar isə ən alçaq üsullar ilə davam etməkdədir. Nəticədə meyvələri nəinki harınlamış qurdlar və quşlar yeyir, onlar həm də bir-birlərini didirlər. Faktiki ortada birliyə xidmət edən, haqsızlığa qarşı çıxardan ənənələr mövcud deyil.
Əksər yaxşı qanunlar (söhbət dövlət idarəçiliyindəki qanunlardan gedir) ənənələrdən özünə pay götürüb formalaşıb. Bu da təbii şəkildə münasibətlərin, ümumi götürəndə isə bəşəriyyətin inkişafı ilə formalaşma səviyyəsinə gətirib çıxarıb. Vaxt keçdikcə “dövlət” özü ənənələrin qanunlara çevrilməsinə səbəb olan qəbilə icmasını əvəz etdi. Dövlətin və qanunların formalaşması prosesi bir əsrdən çox çəkdi. Dövlət anlayışından əvvəl hüquq və qanuna ehtiyac olmadığı üçün ictimai münasibətlər adət-ənənə qaydasında tənzimlənirdi. Sonra dövlət idarəçiliyi yarandı. Dövlətin qanunları da keçmiş yaxşı ənənələrdən təşkil olundu.
Bir şey də var ki, yaxşı adət-ənənələr həmişə kök salmır. Pis əxlaqı olan bir cəmiyyətdə eyni yaramaz adətlər yaranır və yaşayır. Buna görə, bəzi insanlar əvvəlcə “yaxşı” görünən şeyləri digər insanlara “aşılamaq” istəyirlər.
Nəticə etibarilə qanunlar ənənələrdən yaranır və adətlər əxlaqdan təsirlənir. Əxlaq – uzun tarixi inkişaf zamanı formalaşan əxlaqi dəyər və davranış nümunələri olan bir qrup insan üçün ümumi olan vərdişlər, hisslər, inanclar toplusudur. Əxlaqda yalnız dözümlü və mədəni ənənələrin ayrılmaz gücü olan pozitiv davranış nümunələri qorunmur. Orda həm də mədəniyyətin inkişafına mane olan, insanın mənəvi seçim azadlığını məhdudlaşdıran xüsuslar da yer alır…
Misallar gətirək. Avropanın əksər yerlərində ictimai nəqliyyatda yaşlı adamlara oturmaq üçün yer verilməsi qeyri-etik hesab olunduğu təqdirdə, bizdə əksinə, yaşlılara yer verilməməsi tərbiyəsizlik kimi qəbul edilir. Avropadakı yaşlı və ahıl şəxslər onlara olan bu münasibəti acizlikdən və fiziki fərqdən yaranan mərhəmət kimi qarşılayır və bu fikirləri qürurlarına sığışdırmırlar. Onlar özlərini yaşlarından dolayı məzlum hesab etmirlər. Bizdə isə bu ənənə başqa cürdür. Çünki ortada “ağsaqqallıq və ağbirçəklik” inistitutu var. Yaşı 45-i keçənlər, əsas da qadınlar metroda-avtobusda yer üstündə dava edirlər. Onlar düşünürlər ki, gənclər onlara borcludular. Gənclər də sırf mərhəmətə görə yox, sırf ənənə belə formalaşıb deyə, o adamlara yer verirlər.
Gətirdiyim bu misal məişət adət-ənənələrindəndir və o, azadlığı məhdudlaşdırır. Ancaq inkişafa yol açan, azadlığa və müstəqilliyə zəmin yaradan ənənələr isə başqadır. Bunlar bizdə defisitdir. Əgər bizdə də Fransadakı kimi ədəbiyyat sahəsi güclü ənənəçilik dayaqlarına malik olsaydı, iki-üç dənə kitab oxuyan biri ağzını əyə-əyə “bizdə fərli-başlı gənc yazıçı yoxdur” ifadəsini işlətməzdi. O, başa düşsə ki, ölkədə gənc yazıçıların inkişafı üçün təmənnasız yararlana biləcək baza bankı sayılacaq ədəbi ənənələr yoxdur, həmin sözü bir də dilinə gətirməz. Bu gün pul və ya hədiyyə verən nə həvəsləndirici ədəbi müsabiqələr, nə normal qonorar verən ədəbiyyat jurnal və dərgiləri yoxdur. Nə gözləyirsiniz?! Hələ belə olan halda kimsə nəsə yazır və çap etdirirsə, o adama “sağ ol” düşür.
Biz bir xalq olaraq seçki yolu ilə bu günə kimi hələ özümüzə başqan seçməmişik. Ona görə “seçilmiş”dən də məsuliyyətli və ədalətli olmağı tələb edə bilmirik. Belə bir ənənəmiz yoxdur.
Ümumiyyətlə ənənənin varlığı çox güclü və etibarlı qaladır, hansı ki, ona kürəyini söykəyə bilərsən. Bizdəki ənənələr o qədər kövrək və müvəqqətidir ki, onun üstünə mütləq belə yazılmalıdır: “Söykənməyin, yıxıla bilərsiniz.”
Bəs, ənənə necə yaranır?
Bu sualın cavabı meymunlar üzərində aparılan bir tədqiqatla verilir.
Deməli, qəfəsə 5 meymun salırlar. Orda tavandan asılı çoxlu banan var. Bananları əldə etmək elə də çətin deyil. Çünki onun altında nərdivan qoyulub. Beləliklə, meymunlardan biri hamını qabaqlayıb, bananı dərməyə qərar verir. Ancaq o, nərdivana toxunan kimi, kran açılır, soyuq su işə düşür və qəfəsdəki bütün meymunlar islanırlar.
Bir az keçir. Digər meymun banana doğru can atır. Qəfəsdə yenidən buzlu su açılır. Meymunlar möhkəm islanır və üşüyürlər. Yenə də vaxt keçir. Aclıqdan səfehləşən meymunlardan biri pilləkənə doğru qaçır ki, bananı qopartsın, bu dəfə o biri meymunlar onun qarşısını alıb, tuturlar ki, yenidən soyuq su ilə islanmasınlar.
Daha sonra qəfəsdəki meymunlardan birini çıxarıb, içəri başqa meymun salırlar. Yeni gələn meymun bananlara doğru getmək istəyərkən, özünə qarşı dikilən acıqlı nəzərlərlə qarşılaşır. Digər dörd meymun hücum edib onun qarşısını alır. Üçüncü cəhddən sonra həmin meymun anlayır ki, o, bananlara çata bilməyəcək.
Daha sonra yenə də ilkin beş meymundan birini çıxarıb və ora təzəni buraxırlar. O, bananı çıxartmaq üçün pilləkənə yaxınlaşan kimi, bütün meymunlar ona “mehribanlıqla” hücüm edilər. Hətta ilk əvəz olunan meymun da onlara qoşulur.
Bütün meymunların tədricən əvəzedilməsi, vəziyyəti ora gətirir ki, qəfəsdəki beş meymunun beşi də əvəzlənir, hansı ki, onların heç biri buzlu su ilə qarşılaşmamışdılar. Buna baxmayaraq, onlar heç kəsi bananlara yaxınlaşmağa qoymurlar. (Mənbə: Stephenson, G. R. (1967). Cultural acquisition of a specific learned response among rhesus monkeys. In: Starek, D., Schneider, R., and Kuhn, H. J. (eds.), Progress in Primatology, Stuttgart: Fischer, pp. 279-288.)
Yuxarıdakı tədqiqat insan cəmiyyəti üçün də xarakterikdir. Yeni gələn nəsillər günümüzdəki absurd və ya faydalı ənənələr ilə qarşılaşır və onu sorğulamadan qəbul edirlər…
