Heç kim üçün sirr deyil ki, 2008-ci ildən bu yana dünya yeni bir iqtisadi böhran ilə üz-üzə qalıb. Düzdür, koronavirus iqtisadi böhranın səbəbi deyil. Onsuz da 2020-2022-ci illərdə böhran baş verməli idi, virus isə prosesləri bir qədər tezləşdirdi. Nəticə etibarilə indi ölkələrin böyük hissəsi sənaye istehsalında, istehlakda, ticarətdə azalma ilə üzləşəcək. Amma bazar iqtisadiyyatı üçün bu, normaldır. Bazar iqtisadiyyatı ümumiyyətlə öz inkişafında daimi olaraq azalma-artım ilə üzləşir. Sadəcə məsələ odur ki, biz XIX əsrdə yox, XXI əsrdə yaşayırıq. İnsanların dediyi “vəhşi kapitalizm” dövrü keçib (əslində keçməyib, gördüyümüz kimi, özünü səhiyyə sistemində açıq-aydın büruzə edir) və müəyyən qədər dövlətlərin əhali qarşısında sosial öhdəlikləri yaranıb. Artıq XIX əsrdə olduğu kimi işsizlərin artımı sıravi hal kimi yox, problem kimi qarşılanır.
Eyni vəziyyət Azərbaycanda da müşahidə olunur. Hətta Konstitusiyanın 15-ci maddəsinə görə, “Azərbaycan dövləti bazar münasibətləri əsasında sosial yönümlü iqtisadiyyatın inkişafına şərait yaradır”. Başqa sözlə əhali arasında yaranan bütün problemlərin həlli dövlətin başlıca məqsədlərindən biridir. Yeri gəlmişkən, artıq müxtəlif təşəbbüslər də irəli sürülüb. Misal üçün, hökumət “2020-ci il ərzində bütün dünyada sürətlə yayılan yeni növ koronavirus (COVID-19) pandemiyasının və bundan irəli gələrək dünya enerji və səhm bazarlarında baş verən kəskin dalğalanmaların Azərbaycan Respublikasının iqtisadiyyatına, makroiqtisadi sabitliyə, ölkədə məşğulluq məsələlərinə və sahibkarlıq subyektlərinə mənfi təsirinin azaldılması ilə bağlı tədbirlərin maliyyələşdirilməsi” üçün 1 milyard manat ayırıb. Düzdür ayrılması bir yana, biz heç bilmirik büdcənin hansı maddəsinə uyğun olaraq bu pullar ayrılıb (nə ehtiyat fondlarda, nə də başqa boş maddələrdə bu qədər pul var. Sadəcə bəzi maddələrin təyinatı dəyişdirilib).
Bu pulların necə xərclənəcəyi barədə isə hökumətdə hələ heç bir plan yoxdur. Yeganə təxmini planı ReAL irəli sürüb. Onların da təklifinə görə hər vətəndaşa 200 manat (minimal maaş 250 manat olduğu halda niyə 200?) ödənilməlidir. Əslində maraqlı təklif olması ilə bərabər bir qədər mənasızdır, çünki onsuz da maaş alanlar üçün əlavə istehlaka gətirəcək, maaş almayanları isə problemdən xilas etməyəcək (çünki həm qiymət artımı baş verəcək, bu isə daha ciddi problemlərə gətirəcək).
İdeoloji baxışlarımı (solçu olduğum üçün bazar iqtisadiyyatın problemlərini mən sadəcə kənardan müşahidə edib, sistem problemlərini insanlara nümayiş etdirməklə məşğul olmalıyam) kənara qoyaraq, adi iqtisadçı kimi problemlərə baxsam, aşağıdakı təklifləri irəli sürə bilərəm:
1) İndiki məqamda əsas problem iş yerləri ilə bağlıdır. Bir çox müəssisələr (xüsusən, ictimai iaşə, mehmanxana və s.) ya bağlanır, ya da məhdud rejimdə çalışmağa başlayırlar. Bu isə birbaşa olaraq işçilərə təsir edir. Müvafiq olaraq insanların gəlirləri azalır və indiki şəraitdə yeni iş yeri tapmaq isə çətinləşir. Ona görə əmək bazarı ciddi təhlil olunmalıdır. İndiki halda bizdə nə var?
Rəsmi olaraq iqtisadiyyatda 1641 min muzdla çalışan şəxs var. Onların 55,5%-i dövlət sektorunda çalışır (911,9 min). Bu sektorda çalışanların maaşı heç bir halda dayandırılmamalıdır. Əslində dünən Nazirlər Kabineti tərəfindən qəbul olunan əməkhaqqı saxlamaqla “növbədənkənar” məzuniyyətə buraxılma qərarı (qanuna uyğun olub-olmadığı kənarda qoymaqla) nisbətən normaldır və əlavə xərc də tələb etmir. Hətta bir ay ərzində dövlət qurumlarının kənar xərcləri azalır və əsasən bütün vəsaitləri əməkhaqqına yönləndirməyə imkan verir.
Dövlət sektorunda çalışanlar ilə vəziyyət bəllidir. Amma bununla belə qeyri-dövlət sektorunda çalışan 729,1 min insan qalır. Qeyri-dövlət sektoru isə fəaliyyətini bir sıra sahələr üzrə davam edir. Misal üçün, neft və neft-kimya sənayesi, kənd təsərrüfatı, qida sənayesi və digərləri öz fəaliyyətlərini davam etdirirlər. Ona görə bu sahələrdə çalışanlara sadəcə müvafiq şərait yaradılmalıdır (imkan çərçivəsində işlərin distant aparılması: bank, maliyyə, hüquq, İKT, rabitə və s.). Onlara pul paylanması heç bir xeyir verməyəcək, əksinə əlavə pul kütləsi daha çox inflyasiyaya təsir edəcək.
Amma bununla belə, qeyri-dövlət sektorunda çalışanların 40%-i ticarət sektorunda, 4% isə turistlərin yerləşdirilməsi və ictimai aişə sahəsində çalışırlar. Ticarət sektorunda çalışanların böyük hissəsi ərzaq satışına aiddir (adi supermarketdə 40-100 nəfər işçi olur, bu artıq ən azı 30-50 min insan deməkdir). Onların iş yerləri bağlanmır, əksinə gücləndirilmiş iş rejiminə keçir (bu halda yeri gəlmişkən, özəl sektordan tələb etmək lazımdır ki, işçilərə gücləndirilmiş iş rejiminə görə əlavə ödənişlər edilsin). Qalır digər sahələr: mehmanxanalar, restoranlar və s. Dövlətin karantin məqsədləri üçün götürdüyü mehmanxanaları (deyilənə görə, 40-50 hoteldir) hesablamasaq, digərləri faktiki olaraq boşdur. Məhz bu zaman dövlət əlavə kömək edə bilər. Yalnız və yalnız koronavirusa görə iş yerlərindən məhrum olan (iaşə, müxtəlif məhsulların satışı, avtomobil təmiri, nəqliyyat, tikinti və s.) ya da problemlər ilə üzləşən sahələrə kömək göstərmək olar. İşçiləriə isə 3 ay ərzində aylıq olaraq 250 AZN (yəni minimal maaş) adambaşı ödəmək mümkündür. Təxmini olaraq bu sahələrdə 300 minə kimi insan çalışır. Bu da təxmini 225 milyon manat edir.
Bu arada bizim Vergi Məcəlləmizin xüsusiyyətlərinə görə bir sıra işçilər (ofisiant, aşbaz və s.) muzdlu işçi kimi yox, sahibkar kimi fəaliyyət göstərirlər. Ümumiyyətlə Vergi Məcəlləsinin müvafiq maddəsi yığışdırılmalıdır. Amma indiki halda məhz bu şəxslər problemlər ilə üzləşəcək. Çünki onların nə Əmək Məcəlləsinə uyğun olaraq hüquqları, nə də işçi kimi qeydiyyatları mövcuddur. Bunu nəzərə alaraq, hökumət həmçinin aktiv fiziki şəxslər bazasına da müraciət etməlidir. Rəsmi məlumata görə, indi Azərbaycanda 916 mindən çox fiziki şəxs kimi qeydiyyatdan keçmiş sahibkar var. Onların yalnız bir hissəsi aktivdir və daimi ödənişlər edir. Məhz bu bazaya müraciət edərək, illik gəlirləri 50 min manatı keçməyən şəxslərə də 250 AZN civarında yardım edilməlidir (əlbəttə ki, yenə də sahələr üzrə differensiasiya aparmaq ilə). Əgər iaşə obyektlərini hesablasaq, bu təxmini (ən yaxşı halda) 100 min nəfər (Azərbaycanda 20 min iaşə obyekti var, əgər hərəsində orta hesabla 10 nəfər işçi hesablasaq, bu 200 min deməkdir. Bir hissəsi qeydiyyatdadır, başqa hissəsi isə sahibkardır) deməkdir. 3 ay ərzində müvafiq xərclər 75-100 milyonu keçməməlidir.
Başqa tərəfdən hökumətin addımlarına baxmayaraq, heç bir qeydiyyatı olmayan kifayət qədər işçi də mövcuddur. Əgər bu vəziyyət 3 aya kimi davam etsə, o deməkdir ki, onlar gəlirsiz qalacaqlar. Eyni zamanda qeydiyyatları olmadığı üçün, onlar heç bir köməyə də iddia edə bilməyəcəklər. Bunu nəzərə alaraq, tez bir zamanda bu insanların qeydiyyatı üçün online-portal yaradılmalıdır (ya da mövcud olan hansısa götürülməlidir). İnsanlar orada qeydiyyatdan keçib öz məlumatlarını təqdim etməlidir. Əgər başqa bir bazada adları keçmirsə (müqaviləli işçi, ya da sahibkar), o zaman onlara da 250 AZN aylıq maddi yardım göstərilməlidir. Ümumi olaraq göstərilmiş addımlar üçün 500 milyon manata kimi vəsait lazımdır.
2) İnsanlara hökumət başqa cür də dəstək göstərə bilər. İnsanların evdə olmasını nəzərə alaraq, bir sıra ödənişləri dövlət büdcəsi hesabına bağlamaq olar. Bu, xüsusən kommunal ödənişlərə aiddir. Azərbaycanda onsuz da “Azərişıq”, “Azərenerji”, “Azərsu” və s. kommunal şirkətlər dövlət büdcəsi hesabına yaşayırlar. 2-3 aylıq birbaşa pulun yatırılması çox da böyük problem yaratmayacaq. Burada da müxtəlif təkliflər ola bilər: ya dövlət mart-may ayları ərzində kommunal ödənişlərin 50%-ni ödəyir, ya limitləri müvəqqəti dayandırır, ya da kömək etdiyi əhali qrupları üçün tam ödəyir, qalan qruplar üçün 50% endirim edir. Yəni variantlar çoxdur, amma onlardan hansısa seçilməlidir.
3) Əhalinin böyük hissəsi kreditlər üzrə ödənişlər edir. Artıq bir neçə dövlət bu addımı atıb və Azərbaycanın da müvafiq imkanı var. Təxmini 3 ay ərzində kredit ödənişlərini dayandırmaq mümkündür. Onsuz da bank sistemi indiki halda başqa bir dəstək verə bilməyəcək.
4) Eyni zamanda hökumət və Mərkəzi Bank bir sıra sahələrin inkişafı üçün də addımlar atmalıdır. Misal üçün, Nazirlər Kabinetinin qərarına görə, çatdırılma xidmətlərinin inkişafı vacibdir. Çatdırılma xidmətlərinin inkişafı həmçinin əlavə iş yerlərinin açılması deməkdir. Ona görə müvafiq sahələri (online-çatdırılma, müxtəlif sahələr üzrə online-platformalara, ödənişlər və s.) həm ƏDV-dən azad etlməlidir, həm Mərkəzi Bank müvafiq əməliyyatlar üzrə hər hansı əlavə faiz ödənişlərinin edilməməsi üçün addımlar atmalıdır. Bu addımları da 3 ay ərzində atmaq olar.
5) Daha bir məsələ qalır. O da müxtəlif sahibkarların icarə haqlarıdır. Müxtəlif iaşə obyektləri fəaliyyət göstərmədiyi dövrdə icarə halarını ödəməlidirlər. Bu isə bəzi obyektlərin faktiki bağlanmasına gətirib çıxarda bilər. Bunu nəzərə alaraq, dövriyyəsi çox da olmayan (müvafiq vergi məlumatları əsasında hesablamalar aparmaq olar: ya 100 min, ya da 150 min) iaşə, ticarət, hostel və s. obyektlərinə icarə haqqı kompensasiya edilə bilər (iri obyektlər onsuz da müxtəlif holdinglərə bağlıdır. Onlara 3 ay ərzində hansısa problemin yaranması mümkün deyil. Sadəcə nəzarət etmək lazımdır ki, onlar işçiləri koronavirusa görə ixtisar etməsinlər). Burada isə başqa problem yaranacaq. Obyektlərin böyük hissəsində rəsmiləşdirilən icarə haqqı ilə real ödənilən icarə haqqı fərqlənir. Bəzən bu fərq bir neçə dəfəyə kimi çatır. Bu problemi aradan qaldırmaq üçün hökumət (bazar qiymətləri əsasında) müəyyən əmsallar hazırlaya bilər. O əmsallar əsasında da ödənişlər etmək mümkündür. Eyni dəstəyi həmçinin kirayədə qalan ailələrə də etmək olar (çünki maddi köməyin həcmi kifayət etməyəcək).
Yuxarıda göstərilən addımlar yalnız birbaşa addımlardır. Bütövlükdə bu addımlar 0,5-1 milyard manat tələb edəcək, eyni zamanda da düzgün xərclənsə inflyasiyaya gətirməyəcək. Bununla belə hökumət və Mərkəzi Bank digər addımlar da atmalıdır. Çünki indiki vəziyyət bəllidir – 3 ay ərzində ölkə koronavirusa görə faktiki karantində yaşayacaq. Amma sonra nə baş verəcək? Əgər hökumət hələ də neft qiymətinin artımına inanırsa və iqtisadiyyatımızı neft asılılığından azad etmək niyyəti (qeyri-neft sektoru son 5 il ərzində elə-belə söhbətdən kənara çıxmayıb) yoxdursa – əlbəttə, sadəcə yuxarıdakı addımları atıb, oturub gözləmək qalır. Amma əgər neft asılılığından azad olmaq niyyəti və strateji baxış varsa, o zaman 3 aydan sonraki Azərbaycan üçün də addımlar atılmalıdır. Amma bu artıq başqa mövzudur.
