Azadlıq anlayışına fərqli yanaşmaların olduğu məlumdur – neqativ yozumlar, pozitiv yozumlar, azadlığa istehza ilə yanaşanlar və onu çox uca tutanlar var. Əsas odur ki, hamı azadlıq haqda danışır. Hətta azadlığı dəyərsiz hesab edənlər, onun mümkün olmadığını deyənlər də bu haqda danışır. Bir çox başqa mövzular kimi azadlığın bir xüsusiyyəti var: ondan əmin olmayanlar, mövcudluğuna inanmayanlar da bu barədə danışırlarsa, deməli, nəsə bir cazibəsi var.
Mövzunun quruluşu, açılışı vacibdir. Çünki söhbətin davamı mövzuya görə təyin olunur. Ancaq mövzuya daxil olan söhbətlərin çeşidlərini də bilmək vacibdir. Söhbət sözü bizdə daha çox məişət səviyyəsində qavranılır. Diskurs deyilən bir şey var və əslində, söhbət elə diskursdur. Yəni tərəflər var, mövzu var, kimsə mövzunu açır və söhbətə başlayır. Bir mövzunun içində çoxlu söhbətlər ola bilər. Məsələn, ağac mövzudur, amma odunçu ağacda odun, inşaatçı taxta, kağız sənayeçisi kağız, bağban meyvə görür və mövzu, söhbəti açanların təyin etdiyi məcradan asılı olmağa başlayır. Bu məcra mənafelərə görə formalaşır. Məsələn, siz burada mənafe qruplarını qismən görə bilərsiniz. Odunçunu, inşaatçını, kağız sənaeyeçisini nə birləşdirir? Onlar ağacı kəsmək istəyirlər və bütün söhbətləri bu haqdadır. Bağbanla turistin ortaq mənafeyi odur ki, onlar ağacın kəsilməsini istəmirlər. Əgər aralarında səsvermə keçirilsə, ağacın kəsilməyini istəyən üç qrup səsçoxluğu ilə digər iki qrupu udar. Ancaq ortaq mənafe bu qədərdir. Çünki məsələ ağacı kəsdikdən sonra nə edəcəklərinə gələndə mənafelərin toqquşması yaranır. Odunçu deyəcək, ağacı odun edək, inşaatçı deyəcək, taxta edək. Hər mövzuda mənafe qruplarını bilmək vacibdir. Azadlığı doğuran məsələlərdən biri də mənafelərin qaçılmaz olaraq toqquşmasıdır. Əgər mənafelər toqquşmasaydı, əgər bir mövzuya dair bir neçə söhbət mümkün olmasaydı, onda, əlbəttə ki, azadlıq da lazım olmayacaqdı, bu barədə danışılmayacaqdı.
Odur ki, azadlığı vacib edən bir neçə təməl şərt var. Onlardan birini bilik problemi kimi ümumiləşdirə bilərik. Bilik probleminin içində bir neçə səviyyə var. Biz hər şeyi bilə bilmərik. Hər şeyi bilmək iddiasının özü axmaqlıqdır. Ona görə, biz nəyisə yaxşı, nəyisə ötəri bilir, nəyisə heç bilmirik. Biz hətta bir şeylə bağlı da hər şeyi bilə bilmərik. Bu iddia doğru olsaydı, biliyin sonu olardı. Hər bir məsələdə bilmədiklərimiz bildiklərimizdən daha çoxdur. Bu təməl şərt azadlığı çox vacib edir. Əgər kiminsə bir şey haqqında hər şeyi bilməsi mümkün olsaydı, mövzu bağlanar, söhbətlər bitərdi. Müzakirələr olmazdı, azadlığa da ehtiyac qalmazdı. Bizim azadlığımızı məhz qaçılmaz biliksizliyimiz şərtləndirir. Hər şeyi bilmək iddiasında olanlar, avtoritar, totalitar rejimlər, hətta iqtisadi inhisarlar əllərinə fürsət düşərsə, mövzuları qapatmaq istəyə bilirlər. Onlar rəqiblərini sıxışdırır, “doğru yolu ancaq biz bilirik və bu, yeganə doğru yoldur” deyirlər. Beləliklə, mövzu qapanır. Vaxtilə bir çox xəyalpərəst mütəfəkkirlər – Platon, Aristotel, Nizami – ədalətli şah, filosof rəhbər və ya bir neçə müdrik adamın kollegial idarəsi axtarışında olublar. Guya onlar hər şeyi bilirlər. Yerdə qalanlar isə onlara tabe olmalı, sözlərinə əməl etməlidir.
Bu, mümkün olsaydı, əminliklə demək olardı ki, bəşər tarixi başqa cür inkişaf edərdi. Dövlətlər də xırda, şəhər polislərindən o yana böyüyə bilməzdi. Çünki hər şeyi bilmək hamını tanımaq anlamına gəlir.
Biz fiziki olaraq hər kəsi tanıya bilmirik, axı. Hər kəsi tanımaq, nə istədiyini, sənə olan münasibətini bilmək mümkün deyil. Özümüz hər şeyi bilmədiyimiz kimi başqalarının da nə istədiklərini bilmirik. Əgər bu vəziyyətimizi vicdanla qəbul etsək, azadlığımızı dəyərləndirəcəyik. Yox, fürsət tapıb biriləri “siz bilmirsiniz, yanlış yoldasınız, sizə nə lazım olduğunu mən bilirəm, siz də sonradan faydalanacaqsınız” desə, bu, qayğıkeşlik amilini yaradır. Hansı ad altında təqdim olunduğunun fərqi yoxdur: beynəlmiləl sosializm, nasional-sosializm, kommunizm. Başqalarının qayğısına qalmaq üçün onların əlindən fürsəti almağa imkan verən istənilən forma.
Qayğıkeşlik modeli azadlıqla uyuşmur. Onun təməlində hər şeyi, başqalarının nə istədiyini bilmək dayanır. Bunun fərqində olmayanlar azadlığı dəyərləndirə bilməyəcəklər. Odur ki, bilik probleminin azadlıq üçün çox vacib şərt olduğunu anlamaq lazımdır. Əgər hər şeyi bilmək mümkün olsaydı, azadlığa ehtiyac qalmazdı.
Digər bir problem isə maraqdır. Biz nədən hər şeyi bilmirik? Əqli qabiliyyətimizin məhdud olması bir yana, məlumatın çox olması bir yana. Çox şeyi həm də ona görə bilmirik ki, bizə hər şey maraqlı gəlmir, biz ancaq maraqlandığımız şeyləri bilirik. Elə adamlar var ki, hər şeyi bilmək istəyirlər, ordan da oxuyurlar, burdan da. Nəticədə hər yerdən ötəri məlumat alırlar, amma dərin bilik qazanmırlar. Maraq dairəsi məlumatın axtarışını istiqamətləndirir və ona görə də, biliyimizi formalaşdırır. Hər şeylə maraqlanmağın imkansızlığı eyni zamanda bilik problemi ilə də bağlıdır. Müxtəlif nəzəriyyələrə görə, insan bəzi şeylərlə maraqlanmağı özünə yaraşdırmamalıdı. Məsələn, başqasının özəl həyatı ilə. Çünki bəzi biliklər özəldir və ötürülməsi mümkün deyil. Bəzən ötürülməsi mümkün olmayan bilikləri anlayırıq. Məsələn, kimsə dişinin ağrıdığını deyəndə onu anlayırıq. Halbuki bizə özəl məlumat verir. Biz onun dişinin necə ağrıdığını, onun üçün diş ağrısının nə demək olduğunu bilmirik. Biz nə vaxtsa öz dişimizin də ağrıdığını xatırlayırıq və özəl təcrübəmizə əsasən, başqasının özəl vəziyyətini qavraya bilirik. Amma bunun özü ötürülə biləcək bilik deyil.
Bəzi biliklər ictimaidir, onları paylaşmaq mümkündür, ancaq açıq müzakirə olanda. Burada da maraq çox vacibdir. Çünki hər kəs maraqlandığı mövzularda iştirak edir, ona maraqlı olan məlumatları axtarır və bu maraq çərçivəsində də bilik alır. Marağın da içində iki səviyyə var: qərəz və həvəs. Biz qaçılmaz olaraq qərəzliyik, nədənsə xoşlanır və ya xoşlanmırıq, simpatiyalarımız, antipatiyalarımız var. Bu, düşüncələrimizi istiqamətləndirir, münasibətlərimizi təyin edir. Qərəz o qədər əhəmiyyətli problemdir ki, hüquqşünaslıqda onu ayrıca institutsionallaşdırmağa çalışırlar. Qərəzsiz məhkəmə. Bu, o demək deyil ki, hakim tamamilə apatik adamdır, duyğusuzdur, hər şeydən xəbərsizdir, heç kimi tanımır, ancaq qanunu bilir. Xeyr, hakim də insandır, siyasi simpatiyası, fəlsəfi düşüncələri ola bilər. Qərarı kağızda yazılmış qanuna görə vermir, vəziyyətə baxır. O cümlədən tərəflərin subyektiv vəziyyətini nəzərə alır.
Qərəzsizliyin institutsionallaşması isə fərqli şeydir. Məsələn, hakim işdə iştirak edənlərin qohumu, dostu olmamalı, yaxud işlə bağlı heç bir şəxsi maraq güdməməlidir.
Hüquqşünaslıq bunu təsisat halına gətirərək qərəzsizliyin nə demək olduğunu göstərir. Elə sahələr var ki, orada qərəzsizlik arzuolunmazdır və onu təmin etmək də mümkün deyil. Məsələn, siyasət. Siyasət qərəzli işdir, orda tərəf tutmaq qaçılmazdır. Tərəfin yoxdursa, siyasətin yoxdur. Özün üçün bəlli etdiyin bir çərçivən var, onu tutursan, tərəfdar toplayırsan. Ona görə, maraq probleminin içində olan qərəz istər istəməz azadlığın vacib şərtlərindən birinə çevrilir.
Əgər insan qərəzsiz ola bilsəydi, ona azadlıq lazım olmazdı, başqalarından da bunu gözləməzdi. Çünki onun duyğuları, mövqeyi olmayacaqdı, hər şeyi biləcəkdi. Belə halda azadlıq da lazım olmur.
Marağın ikinci səviyyəsi həvəsdir. Nəyisə bilmək, orada özünü maraqlandıran şeyi görmək azdır. Adam var ki, bilir, ona maraqlıdır, amma həvəsi yoxdur. Əgər hər kəs həvəsli olsaydı, insanlar, vaxtilə Platonun arzuladığı kimi, qarışqasayağı çalışardılar. İnsanlar isə qarışqa kimi çalışmaq istəmirlər. Amma biriləri “biz xoşbəxt gələcəyin harda olduğunu bilirik, doğru yolu bilirik, gəlin, sizi qarışqa kimi çalışdıraq” – məsələn, konslagerdə – deyə bilər. Ya da kimlərsə başqa bir model seçər. Amma mümkün deyil. İnsanlar hətta doğru yolu biləndə də o yolla getməyə həvəsləri olmaya bilər.
İnsan hətta həqiqəti bilsə belə, inanmaq ona yorucu gələ bilər. İnsandır bu! Əgər insanı hər şeyə inandırmaq mümkün olsaydı, onun azadlığa ehtiyacı qalmazdı. Ancaq insanın həqiqətə münasibətdə də seçimi var. O, həqiqətin başqa tərəfini də axtarmaq istəyə bilər, şübhə etmək istəyə bilər. Hüquqi anlamda yox, insanın içindən gələ bilər. Hətta azadlığı inkar edən, ona ikrahla yanaşanlar da insanın belə keyfiyyətləri olduğunu anlayırlar. Məhz insanın bu keyfiyyətlərinə görə medianı qapadırlar, seçkiləri saxtalaşdırırlar, iqtisadiyyatı inhisarlaşdırırlar. Çünki bilirlər ki, hər kəs həvəsi olan sahədə çalışsa, doğrudan da, bacarığına uyğun uğur qazana bilər və uğura uyğun da hörmət istəyəcək.
Beləliklə, bilik, həvəs və qərəz azadlığı vacib edən təməl şərtlərdir. Amma bu, o demək deyil ki, azadlığın problemi məhz bu üçlüklə izah olunur və çözülür. Sadəcə təməl şərtlər nəzərə alınmayanda mövzu anlaşılmaz qalır.
Sağ və sol adlandırdığımız yanaşmalar var və onlar da azadlıq mövzusuna fərqli baxır. Sol yanaşmaya görə, azadlıq məqsəddir. Sağ yanaşmaya görə, azadlıq vasitədir. Sol yanaşmaya görə, əvvəlcə azadlığa çıxmaq lazımdır. Sağ yanaşmaya görə, sən həyatının hər mərhələsində azadsan. Sağ siyasətə, fəlsəfəyə baxsanız, görəcəksiniz ki, onlar azadlıq mövzusuna girməyə o qədər də həvəsli deyillər. Bunu müzakirə etmirlər, çünki bu, sağlar üçün aksiomadır. Ona görə, sağ ənənənin güclü olduğu ölkələrdə, xüsusən, anqlosakson ölkələrdə, konstitusiyalarda bir-bir “sənin filan-filan hüquqların var” yazmırlar. Sadəcə dövlətin üzərinə qadağalar və öhdəliklər qoyulur ki, dövlət bunu, yaxud onu edə bilməz. Qalan hallarda isə vətəndaş nə istəsə, onu da edəcək. Nədən? Çünki sağ yanaşmaya görə, siz azadlığınızı müzakirəyə çıxarırsınızsa, ən azı, müzakirə zamanı azadlığınızdan imtina etmiş olursunuz, onu şübhə altına alırsınız. İngilis dilində “delibration”- müzakirə deməkdir. Əgər bu sözü dekonstruksiya etsək və “de-libration” kimi yazsaq, burdakı “de” parçalamaq, məhv etmək, “libration” isə “azadlıq” kimi tərcümə olunacaq; “de-libration”, yəni azadlıqdan qopmaq, məhrum olmaq. Sağ yanaşmaya görə, bu məhz belədir: siz azadlığınızı müzakirəyə çıxardığınız anda onu şübhə altına alırsınız. Sol yanaşmaya görə, belə deyil, onun da öz üstünlükləri var.
Demək istədiyim odur ki, mövzuya yanaşmada siyasi maraq və siyasi qərəz iştirak edir. Bizdə çox vaxt ekspert rəyi müstəqil rəy kimi təqdim olunur, amma bu, boş söhbətlərdir. Səmimi olmaq lazmdır: İnsanın mövqeyi budur, marağı da ordadır və o, buna uyğun nəsə görür və danışır. Bütöv bir mənzərəni yaratmaq üçün fərqli fikirlərə də imkan verməlisən. Ona görə, bilik, həvəs, qərəz üçlüyü azadlığı çox vacib edir və onu şərtləndirir. Bizim təhsil sistemimizdəki problemlər, incəsənət – hamısı biliyə, marağa, həvəsə dirənir, yəni azadlıq mövzusuna – yaradıcı azadlığa, akademik azadlığa, siyasi azadlığa. Hər çevrənin öz təməl azadlıqları var. Onları məhdudlaşdıran kimi, bilik də abstrakt ideala çevrilir, yaradıcılıq da əlçatmaz gözəllik səviyyəsinə yüksəldilir və onun həyati dəyəri olmur.
Özəl biliklə ictimai bilik arasında bir fərq də var: bəzi sahələrdə mözvu qapalıdır. Birinin hansısa bir sahə ilə bağlı özəl bilikləri yoxdursa, o mövzuda iştirak etmək imkanından məhrum edilir. Məsələn, deyirlər ki, əsgərlikdə olmamısansa, ordudan danışmağa haqqın yoxdur. Bu, inandırıcı görünə bilər, ancaq yanaşmanın təməldən yanlış olduğunu anlamaq üçün gəlin, bu diskursu saxlamaqla mövzunu dəyişək. Məsələn, sağlam, heç vaxt xəstəxanada yatmayan adam xəstəxanalardan danışa bilər. İndi təsəvvür edin ki, kimsə ona “sən xəstəxanada yatmısan?” deyə irad tutur. Özəl bilik və özəl təcrübə ictimai mövzulara qoşulmağa, onlar barədə söhbət etməyi əngəl olmamalıdır, sözün çəkisini təyin etməməlidir. Onda belə çıxır ki, gəncliyimizdə təqaüd haqqında danışa bilmərik, çünki özəl təcrübəmiz yoxdur, təqaüdçü olmaq nə deməkdir, bilmirik.
Azadlıqları məhdudlaşdırılan cəmiyyətlərdə bu mövzular da çox asanlıqla qapadılır. İnsanların bilik, həvəs, qərəz problemləri açılmır, qabardılmır. Belə cəmiyyətlərdə hər sahənin bu cür başbiləni var, ancaq o danışa bilir, mövzunu o təyin edir.
İstər sağçı olun, istər solçu, nəyə simpatiya bəsləyirsiniz-bəsləyin, amma azadlığınız müzakirəyə çıxarılanda diqqətli olun. Çünki bəzən həmin müzakirə zamanı ifadə azadlığınızı itirə bilərsiniz. Çünki mövzunu asanlıqla dəyişmək, başqa istiqamətə çəkmək mümkündür. Özünüzün qaçılmaz olaraq biliksiz, qərəzli, bəzi sahələrə maraqlı və ya maraqsız olduğunuzu anlayıb başqalarına da bu rakursdan baxmağınız vacibdir. İstər dini mövzu olsun, istər dünyəvi, istər siyasi mövzu olsun, istər məişət mövzusu – hər bir sahədə azadlıq təməl şərtdir. Sağçı üçün azadlıq şərtdir, solçu üçün azadlıq şərait. Solçu o şəraiti yaratmaq uğrunda çalışır, sağçı o şərti gerçəkləşdirmək uğrunda. Onun üçün bu, bir potensialdır, gücdür. Hökumətə münasibət də buna görə müəyyənləşir. Əgər hökumətə çox səlahiyyət verirsinizsə, bilin ki, onlar sizin azadlığınızdan gedir. Hökumətin səlahiyyətləri sizin azadlıqlarınız hesabına mövcuddur. Əgər hökumətə nəyisə tənzimləmək, müdaxilə etmək haqqı tanıyırsınızsa, əmin olun ki, bu sizin azadlığınız bahasına başa gələcək. Ya üzərinizə əlavə maliyyə yükü qoyulacaq, vergilər qaldırılacaq və s. Ya nəsə edəndə hardansa icazə almalı olacaqsınız, çünki oranı tənzimləyən icazəverici orqan yaradılıb. Ya da görəcəksiniz ki, ümumiyyətlə, həmin işdə iştirakınız mümkün deyil, çünki qadağan olunub. Yəni bütün hallarda azadlığınız hər hansı bir şəkildə məhdudlaşır. Ona görə də, hökumətin səlahiyyətlərinin genişlənməsini, hər hansı problemin hökumətin iştirakı ilə həll olunmasını arzulayanda ehtiyatlı olun. Çünki hökumət – kim tərəfindən idarə edildiyindən asılı olmayaraq – insanların biliksizlik, həvəssizlik, məlumatsızlıq problemini asanlıqla istismar edə bilir.
Toğrul Altay
