Müasir dövrdə sosial şəbəkələr seçki təbliğatı və təşviqatının ən fəal, hətta demək olar həlledici vasitəsinə çevrilib. Bu ən çox özünü Azərbaycan kimi TV-yə inamın itdiyi (dünyada TV-nin nüfuzu çox düşüb), passiv tamaşaçı rejimində yaşanılan ölkələrdə özünü göstərir. Senzura, daha çox özünüsenzuranın tamaşaçıda öldürdüyü inam bir kənara qalsın, rəqamsallıq və sosial şəbəkələrin ümumi qlobal dominantlığı bir dünya gerçəyidir. Virtual təbiətinin çevikliyinə görə sosial media imkan verir ki, realda zəif parametrləri olanlar belə, güclülərlə rəqabətə girə bilsin. Bu, ənənəvi medianın əksidir.
Sosial şəbəkələr seçicilərlə ünsiyyətin mahiyyətini dəyişdiyindən, siyasət də müasir texnologiyalara adaptasiya olaraq dəyişib. Dəyişən dil və metodları əyani görmək çətin deyil: İstənilən geniş auditoriyaya sürətli və ani çıxış, seçicilərin şəxsi rabitə sisteminə “yad” ünsiyyətlərin inteqrasiyasını təmin etmək, habelə paylanılan mənfi və saxta, xüsusilə vacib mesajların seçicilərin özləri tərəfindən paylaşılma, göndərilmə imkanı və s.
Bundan əlavə, seçicinin virtual da olsa evdə oturub çay içə-içə seçmək istədiyi namizəd ilə ünsiyyəti ola bilər. Paylaşılan postlara yazılan rəylər diqqət çəkir. Həmçinin yeni sistemdə səsinin olduğuna inanan seçicinin özü tərəfindən müasir imkanlarla ictimai rəyin dəyişməsinə məhz yazdığı rəylərlə az da olsa təsir imkanı, ümumi vəziyyəti daha cəlbedici edir.
Fəal auditoriya yeni bir fenomen ilə qarşı-qarşıyadır. Bundan əvvəl tamaşaçı passiv bir alıcı idi. Sosial şəbəkələr siyasəti “ev” halına gətirir, çünki həm təşviqat yaradıcıları, həm də istifadəçilər özləri üçün vacib olan bu xüsusiyyətlərini təkrarlayırlar. Seçicilər televiziya və yoldakı reklam lövhələrinin təsiri ilə deyil, virtual dünyanın gətirdiyi “geniş azadlıq” şəraitində seçmək haqqına malik olmaq istəyir, olurlar da.
Sosial şəbəkələr, seçicilərin müəyyən bir qrupunun əsasən nələri eşitmək istədiklərini, səs vermə istəklərinin artma ya da azalma təsirlərini, eyni zamanda dəstək və nüfuz qazanmağın virtual (xəyali də demək olar) baza formullarını və bütün bunların təşviqat kampaniyasında necə işlək və maraqlı olduğunu şəxsən göstərməyə imkan verir. Bu siyasətçilərə vacib üstünlüklər qazandırır. Misal üçün hadisələrə ani reaksiyaların gəlməsi. Nümunə kimi Donald Trumpın tvitlərini göstərmək olar. Həmin tvitlər təkcə sosial mediada yox, ümumi dünya mətbuatında da müzakirələrə səbəb olur.
Oxşar situasiya Azərbaycan üçün də keçərlədir. Hər hansı dövlət məmurunun, müxalifət liderlərinin, hətta müğənni və idmançıların belə ictimai, siyasi paylaşımları uzun müddət gündəmin əsas müzakirə mövzusu olur.
Yuxarıda “fəal audioriya” ifadəsini işlətdim. Həmin fəal auditoriya siyasətlə maraqlanan, siyasiləşmiş insanlar qrupudur. Əlbəttə onlar azlıq təşkil edir və öz aralarında mütəmadi qütbləşmə və bölünmə yaşayırlar. Bu xoşagələn vəziyyət sayılmasa da, ondan qorxmağa və fəallıqdan çəkinməyə lüzum yoxdur. Onsuz da dünya nümunəsində də aşağı-yuxarı bu belə formalaşıb. Əsas fəallıq və dəyişikliyi yaradan məhz cəmiyyətin 10 faizinin təsiri ilə təşkil olunur. Həmin 10 faiz lokomotiv rolunu oynayır və ocağı qızışdıran və yanan alovun miqyasını genişləndirən insan qrupu olur.
İndi sosial media vasitəsi ilə öz siyasətçi platformasını yaradan və diqqət çəkmək istəyən şəxs ənənəvi soyuqqanlı duruşu, möhkəm və zəhmli görünüşü ilə imic yarada bilməz. Onun hansısa obyektin açılışında qırmızı lent kəsməsi də cəzbedici olmur. Bunlar artıq keçmişdə qaldı. Adamlar banallıqdan beziblər, günümüzdə interaktivlik psixoloji olaraq, daha doğrusu əhval-ruhiyyədə tonallığı yox, koloritliyi üstün tutur. Unutmaq lazım deyil – rənglər diqqət çəkir.
Bu xüsusda rəngarənglik isə xalqı yaxşı tanımaqla bərabər, onun istədiyi şeyləri dilə gətirməklə, həmçinin İnstagramın, Facebookun canlı yayım imkanlarından istifadə etmək, yaxşı yumor hissinə malik olmaq və məhz elə virtual imkanlardan istifadə edib sadə, hərdən də mürəkkəb fiqur kimi təzadlı şeylərlə yadda qalmaq vacibdir. Paradoks insanları çaşdırmaqla bərabər, cazibə yarada bilmək imkanına malikdir.
Hətta sən canlı olmaya da bilərsən, əsas odur canlı məsələlərə, canlı ürəklərə toxun. Təzadlı səslənir, bilirəm. İctimai Televiziyada bir müddətdir “3D” verilişi fəaliyyətə başlayıb. Verilişin aparıcısı elə 3D animasiyası ilə hazırlanmış şərti aparıcı Dadaş Dadaşlinskidir. Verilişə məşhur şəxslər, əsas etibarı ilə siyasətçilər, idmançılar, biznesmenlər, hətta ara-sıra ictimai fəallar da dəvət olunur. Veriliş interaktiv müsahibə şəkilində olur. Dadaş Dadaşlinski sosial şəbəkələrdə də məşhurdur və ictimai rəyə təsir imkanına malikdir.
“3D” verilişi Netflix-in istehsal etdiyi “Black Mirror” serialının 2ci sezonun 3-cü seriyası “The Waldo Moment”-i xatırladır (bizimkilər ideyanı ordan götürə bilərlər). Waldo gecə tok-şousu (late night) janrındakı verilişinin Waldo adlı göy ayı şəkilində olan animasiya personajıdır. O, verilişinə gələnlərdən müsahibə götürür, onları çətin suallarla “divara sıxışdırır“, trollayır və hətta təhqir etməkdən də çəkinmir. Verilişin qonaqları əsasən siyasətçilər və ictimai xadimlər olur. Göy ayının apardığı veriliş özünəməxsusluğuna, cəsarətli danışıqlara və qalmaqallı suallara görə xeyli məşhurluq qazanır.
Waldo personaj olaraq şən, etirazçı və yumoristik biri kimi seçilsə də onun rolunu canlandıran, səsləndirən Jamie Salter həyatdan narazı, həm də pessimist xarakterin sahibi olur. Bir müddət sonra tok-şou o qədər məşhurluq qazanır ki, verilişin prodüseri Waldoya yerli seçkilərdə iştirak etməyi təklif edir. Beləliklə, göy ayı özündən başqa 3 nəfər ilə ölkə Prezidenti olmaq uğrunda seçki mübarizəsinə başlayır. Seçki kampaniyası vaxtı öz təbliğat və təşviqatını TV və sosial mediyadan başqa, əsasən böyük ekrana məxsus furqon avtomobil vasitəsi ilə edən Waldo, burda da özünə qarşı böyük maraq və diqqət qazana bilir. Mult-personajın mühafizəkarlar partiyasından namizəd olan əsas rəqibi Liam Munro ondan qaçmağa çalışsa da alınmır. Munronun öz seçiciləri ilə görüşdüyü ictimai yerlərdə gözlənilmədən peyda olan furqonun ekranı anidən işıqlanır və orda üzə çıxan göy ayı gurultulu səslə öz rəqibini tənqid və təhqir edərək nüfuzdan salmağa başlayır. Süjetin necə sonlandığını yazmayacağam. Bəlkə baxmaq istəyənlər olar.
Beləliklə, Waldonun digər namizədlər ilə kobud zarafatı və onlara lağ eləməsi özünün reytinqinə çox yüksək təsir edir. Əksər müşahidəçilər və tənqidçilər, əsas da “The Washington Post” kimi ictimai rəyi formalaşdıran qəzet bu seriyanı ABŞ Prezidenti Donald Trumpın seçki kampaniyası ilə müqayisə elədilər. Hətta seçki gecəsi Trumpın qələbəsi aşkar olanda “Black Mirror” öz Twitter hesabından belə bir tvit paylaşdı:
“Bu epizod deyil. Bu marketinq deyil. Bu reallıqdır.”
Bəli, siyasət ənənəvi qiyafədən çıxıb. Təkamül də sürətini artırıb. Biz radikal dəyişikliklər görməkdəyik. Yeni texnologiyalardan maksimum yararlanmaq istifadəçiyə nüfuz və reytinq gətirir. Ona görə seçkiləri boykot eləmək yox, onu özünəməxsus şəkildə öz xeyirinə çevirib istifadə eləmək və xalqı siyasiləşdirmək lazımdır.
